ایران در آستانه تغییر و نام رضا پهلوی در معادلات قدرت و تردیدهای واشینگتن
ایران در آستانه تغییر، نام رضا پهلوی برای رهبری ایران و همزمانی اعتراضات سراسری با احتیاط آمریکا در برابر آینده سیاسی کشور، حاکی از پیروزی ملت ایران است.
در حالی که اعتراضات سراسری در ایران وارد هفتههای حساس خود شده و سرکوب خشن معترضان ادامه دارد، تحولات سیاسی در خارج از کشور نیز توجه ناظران را به خود جلب کرده است. اظهارات اخیر رئیسجمهور ایالات متحده درباره رضا پهلوی، در کنار تحرکات سناتورهای ارشد آمریکایی، بار دیگر بحث آینده رهبری سیاسی ایران را به صدر تحلیلهای بینالمللی بازگردانده است.
«دونالد ترامپ» رئیسجمهور آمریکا، در روز جاری پنجشنبه ۱۵ ژانویه برابر با ۲۵ دیماه در گفتوگو با خبرگزاری رویترز اعلام کرد که تاکنون گفتوگویی با رضا پهلوی نداشته و درباره جایگاه او در داخل ایران ابراز تردید کرد. ترامپ در این مصاحبه گفت: «نمیدانم کشورش رهبری او را قبول میکند یا نه و البته اگر بپذیرند، برای من مشکلی نخواهد بود.»
او در ادامه با لحنی محتاطانه افزود: «او خیلی خوب به نظر میرسد، اما نمیدانم در کشور خودش چگونه مورد استقبال قرار میگیرد. واقعا هنوز به آن مرحله نرسیدهایم و داریم خیلی چیزها را بررسی میکنیم. خیلی زود است که بتوان نظر قطعی داد. نمیدانم رابطهاش با کشورش چگونه است.»
این اظهارات در شرایطی بیان میشود که در جریان اعتراضات گستردهای که از هفتم دیماه در شهرهای مختلف ایران آغاز شده، شعارهایی چون «جاوید شاه» و «این آخرین نبرده، پهلوی برمیگرده» به شکل گسترده در کنار شعارهای ضدحکومتی و علیه علی خامنهای شنیده شده است. حضور این شعارها نشاندهنده بازگشت نام پهلوی به فضای اعتراضی ایران است، هرچند میزان سازمانیافتگی سیاسی این جریان همچنان محل بحث است.
این خبرگزاری در تحلیل خود از این وضعیت نوشته است که رضا پهلوی به یکی از صداهای شاخص در فضای اعتراضی تبدیل شده، اما اپوزیسیون ایران همچنان پراکنده است و از شکافهای ایدئولوژیک و سیاسی رنج میبرد؛ شکافی که توان ایجاد یک آلترناتیو منسجم در داخل کشور را محدود کرده است.
همزمان با اظهارات ترامپ، «لیندزی گراهام» سناتور ارشد جمهوریخواه، از دیدار و گفتوگوی خود با رضا پهلوی خبر داد. او ویدئویی از این دیدار را در شبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد که در آن خطاب به پهلوی میگوید: «این مردم ایران هستند که رهبر بعدی خود را انتخاب خواهند کرد و من بیصبرانه منتظرم روزی را ببینم که چنین فرصتی داشته باشند. اما شما در این مقطع واقعا بهخوبی ظاهر شدهاید و روایتی قانعکننده برای مردم رنجکشیده ایران ارائه دادهاید. من با تمام وجود باور دارم که کمک در راه است.»
این دیدار نشان میدهد که در بخشی از محافل سیاسی آمریکا، گفتوگو درباره آینده ایران از سطح تحلیل فراتر رفته و وارد تعامل مستقیم با چهرههای مخالف حکومت شده است.
در داخل ایران، اعتراضات با سرکوب گسترده و خونبار مواجه شده است. منابع حقوق بشری از کشته شدن هزاران نفر با شلیک مستقیم نیروهای حکومتی خبر میدهند. قطع کامل اینترنت از شامگاه ۱۸ دیماه نیز باعث شده دسترسی به اطلاعات دقیق درباره ابعاد سرکوب به شدت محدود شود و فضای ابهام بر وضعیت کشور حاکم باشد.
در چنین فضایی، ترامپ در صحبتهای خود احتمال سقوط حکومت ایران را مطرح کرد، اما در عین حال گفت: «در واقع هر رژیمی میتواند سقوط کند. اینکه سقوط کند یا نکند، به هر حال دوره جالبی خواهد بود.»
ساعاتی پیش از انتشار مصاحبه ترامپ، وی اعلام کرده بود که بر اساس اطلاعاتی که دریافت کرده، شدت کشتار در ایران کاهش یافته و در حال حاضر برنامهای برای اجرای اعدامهای گسترده وجود ندارد. او شامگاه گذشته چهارشنبه اظهار کرده بود: «کشتار در ایران در حال متوقف شدن است. متوقف شده است و هیچ برنامهای برای اعدام وجود ندارد.» وقتی از او پرسیده شد منبع این اطلاعات چیست، پاسخ داد که این دادهها از سوی «منابع بسیار مهم در آنسوی ماجرا» در اختیارش قرار گرفته است.
با وجود این اظهارات، رئیسجمهور آمریکا احتمال اقدام نظامی را بهطور کامل رد نکرد و گفت: «خواهیم دید روند امور چگونه پیش میرود.»
همزمان، گزارشهایی از هشدار ممنوعیت پرواز در آسمان ایران و گمانهزنیهای فزاینده درباره اقدام احتمالی نظامی آمریکا منتشر شد. دو مقام اروپایی اظهار کردهاند که چنین مداخلهای ممکن است ظرف ۲۴ ساعت رخ دهد و یک مقام اسرائیلی نیز اعلام کرد نشانههایی از تصمیم ترامپ برای مداخله دیده میشود، هرچند زمان و دامنه آن مشخص نیست.
در مقابل، یک مقام نظامی غربی نیز تاکید کرد: «همه نشانهها حاکی از آن است که حمله آمریکا قریبالوقوع است، اما این دولت معمولا برای در حالت آماده نگه داشتن همه، چنین رفتاری دارد. غیرقابل پیشبینی بودن بخشی از راهبرد است.»
تحولات همزمان در خیابانهای ایران و اتاقهای تصمیمگیری در واشینگتن، نشاندهنده ورود بحران ایران به مرحلهای تازه است. از یکسو اعتراضات مردمی مشروعیت حکومت را به چالش کشیده و از سوی دیگر، نامهایی مانند رضا پهلوی دوباره در معادلات بینالمللی مطرح شدهاند. با این حال، احتیاط ترامپ در اظهارنظر درباره آینده رهبری ایران نشان میدهد که آمریکا همچنان در حال سنجش گزینههاست؛ گزینههایی که میتوانند سرنوشت سیاسی ایران را برای سالها تغییر دهند.
