Gebouwen kunnen worden gerenoveerd, maar een gemigreerde gemeenschap weer tot leven wekken is veel moeilijker

De historische kerk ‘Hovans’ in Maragha is na jaren renovatie en met uitgaven van meer dan 100 miljard rial herbouwd, maar achter het nieuws over de revialisering van dit christelijk gebouw schuilt een bitterere werkelijkheid: een kerk die ooit een plaats van aanbidding en leven voor de Armeense gemeenschap van de stad was, staat nu in een stad waar vrijwel geen christenen meer over zijn en het erfgoed van een oude gemeenschap eerder een herinnering aan het verleden is geworden dan een middel voor religieus leven.

Na verschillende jaren restauratiewerkzaamheden is het renovatieproces van de historische kerk van Hovans in Maragha afgerond; een gebouw dat als een van de belangrijkste tekenen van de historische Armeense aanwezigheid in deze stad en als een opmerkelijk christelijk monument in Azerbeidzjan in Iran wordt beschouwd.

Volgens gepubliceerde rapporten zijn meer dan 100 miljard rial uitgegeven aan de restauratie en inrichting van dit complex. Dit project is sinds 1396 in verschillende fasen uitgevoerd en onderdelen van het gebouw, het terrein en de bijbehorende installaties zijn gerenoveerd en ingericht.

De kerk van Hovans is ook ingeschreven in de lijst van nationale Iraanse monumenten en heeft bijzonder belang vanuit architectonisch oogpunt, voor de geschiedenis van het christendom in de regio en voor de geschiedenis van de Armeense aanwezigheid in Maragha. De beschikbare bronnen over de voorgeschiedenis van deze plaats geven verschillende verhalen; sommige Perzische bronnen leggen de wortels ervan in de vijfde en zesde eeuw na Christus, terwijl andere historische bronnen spreken van een kerk uit de zestiende eeuw en het huidige gebouw wordt toegeschreven aan het jaar 1840.

Om deze reden is het belang van Hovans niet beperkt tot de ouderdom van een gebouw. Deze kerk maakt deel uit van de eeuwenoude geschiedenis van de Armeense gemeenschap in Iran; een gemeenschap die gedurende eeuwen aanwezig was in steden zoals Maragha, Tabriz, Khoy, Salmas en Isphahan en een rol speelde in de vorming van Iraanse cultuur, onderwijs, handel en maatschappelijk leven.

Het gebouw van Hovans is niet alleen een eenvoudige aanbiddingsruimte. Dit historische complex bestaat uit gedeelten voor aanbidding, een school en de residentie van de bisschop en de architectuur ervan heeft kenmerken die het onderscheiden van veel andere religieuze gebouwen in de regio.

De ingang van het gebouw bevindt zich onder een gewelfde boog en de kegelvormige koepel en de campanile van de kerk bevinden zich in dit gedeelte. De aanbiddingsruimte bevindt zich ook in het oostelijke deel van het gebouw en bestaat uit drie bogen met spitsbogen. De middelste boog is groter en heeft glas-in-loodramen.

Deze architectonische details krijgen pas hun ware betekenis en functie wanneer we beseffen dat de kerk niet alleen een bouwwerk was, maar onderdeel was van het leven van een christelijke gemeenschap. School, aanbiddingsplaats en de residentie van de geestelijke stonden naast elkaar en de kerk was eigenlijk een van de centrale pijlers van het sociale en religieuze leven van de Armeniërs in Maragha. Vandaag de dag is deze sociale functie vrijwel verdwenen.

Een van de belangrijkste aspecten van het verhaal van Hovans is niet het gebouw zelf, maar de gemeenschap die niet langer in de buurt aanwezig is.

Een rapport dat in 2012 in het Armeense mediakanaal Hetq werd gepubliceerd over de restauratie van de kerk van Hovans schreef dat Maragha eens een regio met een aanzienlijke Armeense bevolking was. Volgens dit rapport leefden in de jaren zestig ongeveer 60 Armeense gezinnen in de stad en was er ook een Armeense school in Maragha actief; maar op het moment van publicatie van dat rapport was er geen enkele Armeense meer in de stad en waren de meesten naar Tabriz gemigreerd.

Dit feit geeft het nieuws over de kerkrestauratie twee gezichten. Aan de ene kant is het behoud en de herbouw van een historisch christelijk gebouw een positieve ontwikkeling en kan het een teken zijn van het belang van het Armeense erfgoed in de Iraanse geschiedenis. Maar aan de andere kant, wanneer een kerk die ooit een plaats van aanbidding en onderwijs voor een levende gemeenschap was, nu zonder lokale christelijke gemeenschap achterblijft, kan de restauratie ervan op zichzelf niet betekenen dat het erfgoed van die gemeenschap wordt behouden.

Het gebouw is achtergebleven, maar de gemeenschap waarvoor het gebouw was gebouwd, is niet langer in die stad aanwezig. Nu is Hovans meer dan een plaats voor regelmatige christelijke ceremonies omgevormd tot een historisch monument en toeristische attractie.

Deze verandering van functie is het lot van veel historische kerken in delen van Iran die in de afgelopen decennia met een afnemend Armeens bevolkingsgetal hebben geconfronteerd. Kerken, scholen, begraafplaatsen en andere tekenen van het Armeense leven blijven in sommige steden bestaan, maar de gemeenschap die eraan betekenis gaf, is verkleind of gemigreerd naar andere steden en zelfs buiten Iran.

Een Armeens rapport over de restauratie van Hovans in 2012 wees ook op dezelfde tegenstelling: ‘De Iraanse regering gaf geld uit voor het behoud van een historische kerk, terwijl er geen Armeniërs meer in Maragha waren gebleven.’

Deze situatie stelt een belangrijke vraag: is het behoud van een religieus gebouw zonder het behoud van de gemeenschap die het levend hield voldoende?

De vertrek van Armeniërs uit Maragha kan niet aan één enkele factor worden toegeschreven. Historisch onderzoek naar de migratie van Iraanse Armeniërs toont aan dat dit proces verschillende politieke, economische en sociale wortels had en in verschillende perioden aan intensiteit toenam.

Onderzoek dat in de digitale bibliotheek van de universiteit van Armenië is gepubliceerd, beschrijft de migratie van Iraanse Armeniërs in de tweede helft van de twintigste eeuw als een belangrijke politieke en sociale verandering voor de Armeense gemeenschap en Armenië en wijst op de complexe politieke en economische omstandigheden na de Tweede Wereldoorlog en in de jaren zestig.

Ander onderzoek beschouwt de migratieomstandigheden als breder; van de revolutie van 1979 en de Iran-Irakoorlog tot economische omstandigheden, sancties en sociale beperkingen. Op basis van onderzoek naar de Armeense gemeenschap in Iran dat ook in bronnen van de Verenigde Naties is geïndexeerd, was de Armeense bevolking in Iran in de jaren zestig en zeventig veel groter dan vandaag en na de Islamitische Revolutie volgde een andere migratiegolf.

Gevolgtrekking: de leegte van Maragha van Armeniërs mag niet eenvoudig worden gereduceerd tot een individueel besluit of eenvoudige economische migratie. Dit gebeurde is deel van een groter proces van krimp en verplaatsing van enkele historische Armeense gemeenschappen in Iran.

De kerk van Hovans is nu gerenoveerd; de muren, het dak en de historische onderdelen ervan zijn behouden en het gebouw kan opnieuw een belangrijke plaats in de toeristische kaart van de regio vinden, maar cultureel erfgoed is niet alleen baksteen, steen, koepel en raam.

Het erfgoed van een gemeenschap is zijn taal, zijn rituelen, zijn scholen, zijn gezinnen, zijn herinneringen en een generatie die deze elementen aan de volgende generatie doorgeeft. Wanneer een gemeenschap uit een stad vertrekt, is het behoud van de resterende gebouwen weliswaar noodzakelijk, maar behoudt het slechts een deel van het verhaal.

In het geval van Hovans wordt deze tegenstelling op symbolische wijze gezien: een christelijke kerk wordt gerenoveerd met aanzienlijke publieke fondsen, maar de gemeenschap die er ooit in aanbad, onderwijs had en in dezelfde stad leefde, is vrijwel uit het sociale tafereel van Maragha verdwenen, net als de Petrus-kerk in de straat ‘Thirty Meters’ in Teheran.

Deze tegenstelling werpt een grotere vraag op over het beleid inzake het behoud van erfgoed van religieuze minderheden in Iran. Het behoud van historische monumenten zal completer zijn wanneer, naast de gebouwen, ook de mogelijkheid voor aanwezigheid, activiteiten en continuïteit van historische gemeenschappen wordt geboden.

De kerk van Hovans kan als voorbeeld van een grotere werkelijkheid worden gezien: Iran heeft niet alleen oude monumenten van vóór de islam; kerken, kloosters en andere christelijke gebouwen maken ook deel uit van de geschiedenis van dit land.

Zelfs officiele Armeense instellingen hebben Hovans in Maragha in de lijst van gebouwen die behoren tot het Armeense patriarchaat van Azerbeidzjan ingeschreven. Daarom moet de restauratie van Hovans als een positieve gebeurtenis voor het behoud van het christelijke erfgoed van Iran worden beschouwd. Maar de werkelijke waarde van deze maatregel zal groter zijn wanneer dergelijk behoud niet beperkt blijft tot de herbouw van de muren van een historisch gebouw en ook de kwestie van de voortzetting van het culturele en religieuze leven van christelijke gemeenschappen in Iran aandacht krijgt.

Vandaag staat Hovans nog overeind, maar het geluid van zijn klok is niet langer een normaal onderdeel van het dagelijkse leven van de Armeense gemeenschap van Maragha. Misschien is dit beeld het meest sprekende verhaal over het lot van een deel van het christelijke erfgoed van Iran: ‘Gebouwen kunnen worden gerenoveerd, maar een gemigreerde gemeenschap weer tot leven wekken is veel moeilijker.’