مسکو به تهران درباره خروج از NPT هشدار داد؛ کرملین: نمیخواهیم ایران از پیمان خارج شود
در حالی که بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای(NPT) بار دیگر به یکی از محورهای پرونده هستهای تهران تبدیل شده است، کرملین روز سهشنبه ۲۹ سپتامبر اعلام کرد روسیه مخالف خروج ایران از این پیمان است و از تهران میخواهد همچنان بهعنوان «عضوی مسئول» به تعهدات خود پایبند بماند.
«دمیتری پسکوف» سخنگوی کرملین، در واکنش به اظهارات اخیر «علی نیکزاد» نایبرئیس مجلس ایران گفت که مسکو سخنان او درباره احتمال خروج ایران از انپیتی را شنیده، اما این اظهارات به توضیحات بیشتری نیاز دارد. پسکوف تاکید کرد: «ما نمیخواهیم ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای خارج شود» و افزود روسیه این پیمان را «سنگبنای نظام منع اشاعه» میداند. این موضع در حالی مطرح شده که مسکو در ماههای اخیر از نزدیکترین شرکای دیپلماتیک تهران بوده و همزمان بر راهحل دیپلماتیک برای بحران هستهای و درگیری ایران با آمریکا و اسرائیل تاکید کرده است.
اظهارات کرملین پس از آن بیان شد که رسانههای حکومتی ایران گزارش دادند علی نیکزاد از بررسی طرحی «سهفوریتی» در مجلس برای خروج ایران از انپیتی خبر داده است. بر اساس این گزارشها، نیکزاد مدعی شده تهران دیگر اعتمادی به آژانس بینالمللی انرژی اتمی و «رافائل گروسی» مدیرکل این نهاد ندارد و گفته طرح مذکور پس از اعلام وصول میتواند در همان روز مورد رسیدگی قرار گیرد. او همچنین گفته است مجلس، پیامدهای بینالمللی خروج از این پیمان را بررسی خواهد کرد.
این اظهارات در ادامه موجی از درخواستها برای بازنگری در رابطه ایران با انپیتی مطرح میشود. شماری از مقامهای فعلی و پیشین ایران و برخی نمایندگان اصولگرا نیز اخیرا خواستار توقف همکاری با چارچوبهای مرتبط با پیمان و آغاز روند خروج از آن شدهاند. در همین زمینه، «محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز در ۱۰ سپتامبر گفته بود اقدامات سیاسی و مخرب آژانس ممکن است کشورها را به سمت خروج از انپیتی سوق دهد.
ریشه این تنش به اختلاف عمیق تهران و آژانس بر سر بازرسیها و راستیآزمایی برنامه هستهای ایران بازمیگردد. آژانس در گزارشهای خود طی سالهای اخیر درباره مسائل حلنشده مربوط به مواد و فعالیتهای هستهای اعلامنشده در ایران ابراز نگرانی کرده و بر ضرورت دسترسی و همکاری بیشتر تهران تاکید کرده است. در مقابل، جمهوری اسلامی گزارشهای آژانس را سیاسی میداند و تاکید میکند برنامه هستهایاش با هدف ساخت سلاح هستهای دنبال نمیشود.
ایران همچنان عضو انپیتی است و توافق پادمانهای هستهای آن با آژانس از سال ۱۹۷۴ در حال اجراست. بنابراین، سخن گفتن از خروج با تعلیق همکاری یا کاهش همکاری با آژانس یکسان نیست. انپیتی در ماده ۱۰ برای خروج یک کشور، سازوکار مشخصی تعیین کرده است: کشور عضو باید اعلام کند که رویدادهای فوقالعاده مرتبط با موضوع پیمان، منافع عالی آن کشور را به خطر انداختهاند و باید دستکم سه ماه پیش از خروج، این تصمیم را به دیگر اعضای پیمان و شورای امنیت سازمان ملل اطلاع دهد.
از سوی دیگر، در اسناد سازمان ملل تاکید شده که خروج از انپیتی مسئولیت کشور نسبت به نقضهایی را که پیش از خروج رخ دادهاند از بین نمیبرد و مسائل مربوط به مواد، تجهیزات و تعهدات ایجادشده پیش از خروج نیز همچنان میتواند موضوع حقوقی و بینالمللی باشد.
اهمیت موضع روسیه از این جهت است که مسکو در جریان بحران اخیر، برخلاف آمریکا و برخی کشورهای اروپایی، از فشارهای بیشتر علیه تهران حمایت نکرده و بر مذاکره و راهحل سیاسی تاکید داشته است. وزیران خارجه روسیه و ایران نیز روز ۲۵ سپتامبر در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تاکید کردند که بحران جاری باید از مسیر دیپلماتیک حل شود.
همزمان، موضوع خروج از انپیتی در شرایطی مطرح شده که فضای مذاکرات هستهای ایران و آمریکا نیز همچنان شکننده است. رویترز روز سهشنبه گزارش داد تهران آمادگی خود را برای مذاکره اعلام کرده، اما تاکید دارد مذاکره نباید تحت فشار و اجبار انجام شود؛ در مقابل، دونالد ترامپ هرگونه پیشنهاد جدید برای کاهش تحریمهای ایران در ازای امتیازات هستهای را رد کرده است.
به این ترتیب، اظهارات اخیر تهران درباره احتمال خروج از انپیتی هنوز به معنای آغاز رسمی روند خروج نیست، اما نشاندهنده افزایش فشار سیاسی در داخل ایران بر سر نحوه ادامه همکاری با نظام بازرسی و راستیآزمایی هستهای است. واکنش سریع مسکو نیز نشان میدهد حتی یکی از نزدیکترین شرکای بینالمللی تهران، خروج ایران از پیمان را اقدامی مطلوب نمیداند و خواستار ادامه عضویت ایران در یکی از مهمترین چارچوبهای جهانی منع اشاعه سلاحهای هستهای است.
در حال حاضر مسئله اصلی این است که آیا تهدید به خروج، صرفا ابزاری برای افزایش فشار در مذاکرات و رویارویی سیاسی با غرب باقی میماند یا اینکه تهران واقعا روند حقوقی خروج از انپیتی را آغاز خواهد کرد؛ تصمیمی که بر اساس خود پیمان، مستلزم اعلام رسمی و طی شدن یک دوره سهماهه است و میتواند پرونده هستهای ایران را وارد مرحلهای تازه و پیچیدهتر در سطح بینالمللی کند.
