بهرسمیتشناختن منشور «کوروش کبیر»، گامی تاریخی برای میراث فرهنگی و حقوق بشر
منشور کوروش کبیر بهعنوان یکی از نخستین منشورهای جهان در زمینه حقوق بشر و احترام به تنوع فرهنگی شناخته شد که این اقدام گامی تاریخی برای میراث فرهنگی و حقوق بشر است.
در رویدادی که بسیاری آن را گامی مهم در شناسایی میراث جهانی عدالت و مدارا توصیف کردهاند، «منشور کوروش کبیر» در چهلوسومین کنفرانس عمومی یونسکو در شهر سمرقند ازبکستان بهعنوان یکی از نخستین منشورهای تاریخ بشر که بر اصول آزادی، عدالت، مدارا و احترام به تنوع فرهنگی تاکید دارد، به رسمیت شناخته شد.
این تصمیم در نشست رسمی یونسکو در روز پنجشنبه ۶ نوامبر برابر با ۱۵ آبان، تصویب شد. بر اساس قطعنامه مصوب، منشور کوروش سندی است که بیش از دو هزار و پانصد سال پیش ارزشهایی را تبیین کرده که امروزه در قلب مفهوم جهانی حقوق بشر قرار دارد.
در این مصوبه، یونسکو منشور کوروش را «سندی بنیادین در تاریخ تمدن بشری» توصیف کرده و تاکید نمود که مفاهیم الهامگرفته از آن باید در برنامههای آموزشی، فرهنگی و حقوق بشری گسترش یابد. این نهاد همچنین اعلام کرده که از این منشور بهعنوان الگویی برای ترویج گفتوگوی میانفرهنگی، احترام متقابل و صلح پایدار بهره خواهد گرفت.
منشور کوروش کبیر یا «استوانهی کوروش»، لوحی سفالین است که در سال ۱۸۷۹ میلادی در منطقه بابل (واقع در عراق کنونی) کشف شد. این اثر باستانی اکنون در موزه بریتانیا نگهداری میشود و متن آن به زبان اکدی و خط میخی نوشته شده است.
در این سند تاریخی، کوروش بزرگ (بنیانگذار امپراتوری هخامنشی) پس از فتح بابل، فرمان آزادی گروهی از اسیران و بازسازی معابد و نیایشگاهها را صادر میکند. پژوهشگران معتقدند که این متن نخستین نمونه از فرمانی حکومتی است که بر آزادی مذهبی، احترام به باورهای دیگران و حقوق اقوام مغلوب تاکید دارد. در میان این گروهها، یهودیان تبعیدی بابل نیز بودند که طبق منابع تاریخی به دستور کوروش اجازه بازگشت به سرزمین خود را یافتند.
در سال ۱۹۷۱، سازمان ملل متحد متن کامل منشور را به شش زبان رسمی منتشر کرد و نسخهای از آن در مقر اصلی این سازمان در نیویورک نگهداری میشود. از آن زمان، منشور کوروش در بسیاری از محافل دانشگاهی و حقوق بشری بهعنوان «نخستین منشور شناختهشدهی حقوق بشر» شناخته میشود.
کارشناسان فرهنگی و مذهبی این تصمیم یونسکو را نشانهای از پیوند میان ارزشهای باستانی و دغدغههای انسانی امروز میدانند. منشور کوروش در زمان خود بر اصولی تاکید میکرد که امروزه در متون بینالمللی حقوق بشر نیز تکرار میشوند؛ از جمله حق آزادی دین و اندیشه، امنیت فردی و منع بردگی و تبعیض.
برخی ناظران معتقدند که منشور کوروش میتواند بهعنوان پلی میان فرهنگهای گوناگون عمل کند، بهویژه در منطقهای که قرنها شاهد تنشهای مذهبی و قومی بوده است. از نگاه آنان، بازخوانی پیام صلح و مدارا در متنی باستانی میتواند الهامبخش تلاشهای معاصر برای آزادی دینی و همزیستی میان ادیان باشد.
در پی این مصوبه، یونسکو موظف شده است تا مفاهیم برگرفته از منشور کوروش را در قالب برنامههای آموزشی و فرهنگی بگنجاند. هدف این اقدام، گسترش آموزشهایی است که جوانان را با ریشههای تاریخی مفاهیم حقوق بشر و احترام به تفاوتهای فرهنگی آشنا کند.
یکی از مقامهای فرهنگی یونسکو در حاشیهی نشست گفته است که این تصمیم، «احترام به میراثی است که مرزهای زمان و جغرافیا را درنوردیده و ارزشهای انسانی مشترک را پاس میدارد.»
این نخستین بار است که یک سند باستانی ایرانی در سطح جهانی بهعنوان منشوری مرتبط با حقوق بشر شناخته میشود. ناظران فرهنگی این اقدام را فرصتی برای معرفی جنبهای از تمدن ایرانی میدانند که بر کرامت انسانی و همزیستی مسالمتآمیز استوار است.
برخی مفسران معتقدند که بازشناسی منشور کوروش نهتنها افتخاری برای تاریخ ایران است، بلکه یادآور مسئولیت امروزین جوامع در پاسداشت آزادی و عدالت است؛ اصولی که کوروش کبیر قرنها پیش بر آنها تاکید کرده بود.
تصویب این قطعنامه در سمرقند، یادآور پیوند دیرینه میان فرهنگ، ایمان و انسانیت است. منشور کوروش، با پیام جاودانهی خود دربارهی آزادی و احترام، همچنان الهامبخش ملتهایی است که در جستوجوی عدالت و صلح پایدارند.
یونسکو با بهرسمیتشناختن این سند باستانی، گامی دیگر در مسیر بهرسمیتشناختن ارزشهای جهانی و معنوی بشریت برداشته است، ارزشهایی که ریشههای آن را باید در لوح گِلی کوروش و در روح آزاد و عدالتجوی انسان جستوجو کرد.
