خونینترین ربع قرن، ایران رکورددار کشتار معترضان شد
جمهوری اسلامی در اعتراضات ۱۴۰۴، تنها ظرف چند هفته، بیش از بسیاری از سرکوبهای جهان معاصر، خون شهروندان خود را ریخت.
آمار کشتهشدگان در ایران، حاکی از آن است که جمهوری اسلامی تنها در یک ماه، سرکوب اعتراضات در ایران را به یکی از مرگبارترین برخوردهای داخلی با تظاهرکنندگان در مقایسه با دیگر کشورها در دهههای اخیر تبدیل کرده است.
فقط در ربع اول سده ۲۱ میلادی، ایران بارها صحنه اعتراضات مردمی بوده و واکنش حکومت به این اعتراضات، بارها با استفاده از نیروهای امنیتی و نظامی، به کشتار شهروندان بیسلاح انجامیده است. اگر این کشتارها را جمع کنیم، میبینیم که ایران در کنار بحرانهای اقتصادی و سیاسی خود، به کشوری با یکی از بالاترین ارقام تلفات در اعتراضات داخلی تبدیل شده است.
سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸
اعتراضات آبان ۱۳۹۸ که با افزایش ناگهانی قیمت بنزین آغاز شد، ظرف چند روز به سراسر ایران گسترش یافت. نیروهای امنیتی، بهویژه سپاه پاسداران و بسیج، از سلاحهای سنگین علیه معترضان استفاده کردند و گزارشها حاکی است که در کمتر از دو هفته حدود ۱۵۰۰ نفر کشته شدند، از جمله دستکم ۱۷ نوجوان و حدود ۴۰۰ زن. این آمار برگرفته از گزارش منابع نزدیک به حلقه قدرت و رسانههای بینالمللی است. این سرکوب بهعنوان یکی از مرگبارترین سرکوبها در تاریخ معاصر ایران شناخته میشود.
خیزش ۱۴۰۱ و جنبش «زن، زندگی، آزادی»
پس از مرگ مهسا امینی که در بازداشت گشت ارشاد بود، موجی از اعتراضات شکل گرفت که به جنبش «زن، زندگی، آزادی» معروف شد. در فاصله ۲۶ شهریور تا ۲۰ دی ۱۴۰۱، بیش از ۵۴۰ نفر کشته شدند که در میان آنها ۷۴ نوجوان بودند. برخی گروههای حقوق بشری مانند کانون حقوق بشر ایران، آمار کشتهها را بیش از ۶۰۰ نفر اعلام کردند. همچنین دهها حکم اعدام برای معترضان صادر و برخی اجرا شد، که نشاندهنده شدت برخوردهای فراقضایی نیز بود.
اعتراضات دی ۱۴۰۴ / زمستان ۲۰۲۵–۲۰۲۶: خونینترین موج اعتراضات داخلی
اعتراضات اخیر که از ۲۸ دسامبر ۲۰۲۵ آغاز شد، در واکنش به افزایش بیسابقه قیمتها، تورم و سقوط ارزش ریال، چنان گسترش یافت که در کمتر از ۲۱ روز به یکی از شدیدترین سرکوبها در تاریخ ایران تبدیل شد.
آمارها بسیار متغیر هستند اما چند منبع معتبر اخیر به طور مستند اعلام کردند:
- مقامات ایرانی اعلام کردند که حداقل ۵ هزار نفر کشته شدهاند، از جمله حدود ۵۰۰ نیروی امنیتی، که این رقم را «اعتراضات خشونتآمیز» دانستند.
- منابع فعال حقوق بشری آمریکا (HRANA) شمار تاییدشده و مستند را حداقل ۳,۹۱۹ نفر اعلام کردهاند که این آمار را در حال افزایش دانستند.
- برخی گزارشها و رسانههای مستقل حتی اعلام کردند که جمع واقعی کشتهها بسیار بالاتر (۱۲ هزار تا ۲۰ هزار) میباشد، هرچند این ارقام همچنان در حال بررسی و تایید نیستند.
اما شواهد میدانی و گزارشهای پزشکی نیز، از صدها زخمی با آسیبهای چشم و سر حکایت دارند که مظنون به هدف قرار گرفتن عمدی معترضان با گلولههای ساچمهای و تیراندازی مستقیم هستند.
موارد تکاندهنده دیگری مانند آزار و تجاوز جنسی به بازداشتشدگان از جمله نوجوانان، در بازداشتگاهها گزارش شده که نشاندهنده حجم شدید نقض حقوق بشر است که هنوز رسانهای نشدهاند و نمیتوان صحت و سقم آن را تائید کرد.
مقایسه با اعتراضات در دیگر کشورها
برای سنجش ابعاد این سرکوب در ایران، نگاهی به آمار سرکوبهای چشمگیر دیگر کشورها میاندازیم:
- میانمار: اعتراضات پس از کودتا در سال ۲۰۲۱ منجر به کشته شدن دستکم ۶۸۰۰ نفر در بیش از چهار سال شد، که در مجموع از زمان کودتا محسوب میشود.
- سوریه (بهار عربی ۲۰۱۱): طی ۷ ماه ابتدای اعتراضات، بیش از ۳ هزار غیرنظامی کشته شدند.
- بنگلادش (انقلاب ژوئیه ۲۰۲۴): در حدود حداقل ۶۵۰ تا ۱۰۰۰ نفر کشته شدند و برخی منابع آمارهای بالاتر نیز گزارش کردهاند.
حتی اگر کمترین آمارهای رسمی و مستقل ایران را مبنا قرار دهیم (که آمار اصلی بسیار بالاتر از آمارهای رسمی ایران است)، در مقایسه با دورههای مشابه در دیگر کشورها، موج اعتراضات ایران در بازه زمانی بسیار کوتاه، شمار بسیار زیادی از کشتهها را به جا گذاشته است.
در مجموع، سه دوره بزرگ اعتراضات در ایران، نشان میدهد که سرکوبها نه تنها مرگبارتر و سریعتر از بسیاری از کشورهای جهان بودهاند، بلکه در بسیاری موارد با دورانهای طولانیتر اعتراضات در جهان قیاسناپذیر است.
این واقعیت زمانی تلختر میشود که بدانیم بسیاری از قربانیان را شهروندان بیسلاح، نوجوانان، کودکان، زنان باردار و معترضان مسالمتآمیز تشکیل میدهند و برخی گزارشها حتی حاکی از اجرای احکام اعدام و آزار جنسی در بازداشتگاهها نیز هستند، مواردی که منعکسکننده عمق بحران حقوق بشر در ایران است.
