آمریکا و سناریوهای جایگزین رهبری؛ ترامپ: «سرنوشت ایران در دستان مردم است»
دونالد ترامپ طی اظهاراتی، درباره آینده جمهوری اسلامی، گزینههای رهبری پس از کشته شدن علی خامنهای، سناریوی الهامگرفته از ونزوئلا و چشمانداز ادامه عملیات نظامی تا چهار یا پنج هفته آینده، با پیامدهای منطقهای و جهانی گفت.
دونالد ترامپ رئیسجمهوری آمریکا، در مصاحبهای با «نیویورکتایمز» تاکید کرد که سرنگونی جمهوری اسلامی به خود مردم ایران بستگی دارد و خواهان بهکارگیری تجربهای مشابه سناریوی ونزوئلا برای انتقال قدرت در ایران شده است.
وی در اینباره گفت: «این به خودشان بستگی دارد که این کار را بکنند یا نه. سالهاست دربارهاش حرف میزنند، پس حالا بدیهی است که فرصت خواهند داشت.»
ترامپ اعلام کرده که برای رهبری آینده ایران «سه گزینه بسیار خوب» در نظر دارد، گرچه نام این افراد را فاش نکرده است و تاکید کرد که این موضوع را پس از پایان عملیات نظامی روشن خواهد کرد.
او همچنین مدل انتقال قدرت در ونزوئلا را «سناریوی بینقص» لقب داده و اشاره کرد که در این کشور رهبر قبلی کنار گذاشته شد و بخش بزرگی از حکومت برجای خود باقی ماند، اما اکنون آماده همکاری با آمریکا است.
استراتژی پیشنهادی ترامپ که تجربه ونزوئلا را الگو قرار داده، بیانگر تلاش آمریکا برای یافتن راهحلی میانه بین سرنگونی کامل حکومت و حفظ ثبات نسبی در کشور است. او گفته اگر رهبری جدید ایران خود را «شریک عملگرا» نشان دهد، آمریکا آماده است تحریمها را کاهش دهد.
این موضع، در میان محافظهکاران آمریکا و متحدان منطقهای، با دیدگاههای متفاوتی مواجه شده است؛ برخی تحلیلگران معتقدند با وجود این رویکرد، تغییرات عمیق سیاسی در ایران به سادگی قابل تحقق نیست و ساختار کنونی جمهوری اسلامی از مقاومت قابل توجهی برخوردار است.
ترامپ گفت که آمریکا و متحدانش آمادهاند اگر لازم باشد حملات در خاک ایران را چهار تا پنج هفته ادامه دهند و این عملیات را ادامهدادنی توصیف کرد. این موضع با تاکید بر آمادگی پنتاگون و استمرار عملیات نظامی، نشان میدهد که واشینگتن هنوز راهبرد خروج از صحنه را در کوتاهمدت ترسیم نکرده است.
جنگ ایران و آمریکا که با حملات هوایی و موشکی از هر دو سو همراه بوده، تبعات گستردهای برای خاورمیانه بهدنبال دارد:
- در پی درگیریها، کشورهای منطقه از جمله قطر، کویت و امارات شاهد تشدید ناامنی شدهاند. حملات موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی به برخی از این کشورها گزارش شده، هرچند تائید مستقل بینالمللی از همه آنها در دست نیست.
- ترکیه سه گذرگاه مرزیاش با ایران را بسته است، حرکتی که میتواند تبادل کالا و رفتوآمد را تحت تاثیر قرار دهد و فشارهای اقتصادی را افزایش دهد.
این بحران همچنین نگرانی جهانی در بازار انرژی را تشدید کرده است، زیرا افزایش نوسانات در خلیج فارس، میتواند قیمت نفت را تحت تاثیر قرار دهد و امنیت خطوط حملونقل انرژی را به خطر بیاندازد.
در حالی که تغییرات در رهبری ایران در سایه جنگ رخ داده، شورای موقت رهبری شامل چند مقام ارشد از جمله «مسعود پزشکیان» رئیسجمهور، «غلامحسین محسنی اژهای» رئیس قوه قضائیه و «علیرضا اعرافی» عضو فقیه شورای نگهبان تشکیل شده است. این ساختار موقت، نشاندهنده خلا و عدم قطعیت در سلسلهمراتب رسمی پس از مرگ علی خامنهای است و میتواند منجر به رقابتهای سیاسی داخلی شود.
این جنگ، علاوه بر تاثیرات مستقیم نظامی، میتواند به تغییر نقشه ژئوپلیتیک منطقهای منجر شود:
- بازیگران اصلی منطقه مانند عربستان سعودی، امارات و قطر، ممکن است نقش خود را در معادلات امنیتی تجدید کنند، حتی اگر درگیر مستقیم نباشند.
- تحلیلگران هشدار دادهاند که مقابله نظامی ممکن است روابط آمریکا با شریکان اقتصادی و سیاسی دیگر مانند چین و اتحادیه اروپا را تحت فشار قرار دهد، بهویژه در حوزه انرژی و امنیت منطقه.
سخنان اخیر دونالد ترامپ درباره ایران، نشان میدهد که دولت آمریکا مشتاق است عملیات نظامی را تا چند هفته ادامه دهد و در عین حال به سناریوهای جایگزینی رهبری و امکان مذاکره پس از جنگ نیز میاندیشد. رویکردی که ترکیبی از فشار نظامی، تشویق به قیام داخلی و احتمالات دیپلماتیک را در بر دارد.
این استراتژی، اگرچه رهبران احتمالی ایران را هدف قرار داده، اما نتیجه قطعی در مسیر تغییر سیاسی داخلی ایران هنوز در هالهای از تردید قرار دارد و واکنشها در داخل و خارج کشور متنوع و پیچیده است.
