از صدای نوسازی تا سکوت پس از انقلاب؛ روایت ۸۶ ساله رادیو در ایران
نگاهی به آغاز کار رادیو در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹ و مسیری که با رضاشاه و محمدرضا شاه پهلوی شکل گرفت؛ رسانهای که به نماد مدرنسازی بدل شد اما پس از ۱۳۵۷ مسیر دیگری یافت.
۴ اردیبهشت (۲۴ اپریل) در تقویم رسانهای ایران، تنها یک روز معمولی نیست؛ یادآور تولد رسمی رادیو بهعنوان نخستین رسانه فراگیر صوتی در کشور است. در چنین روزی در سال ۱۳۱۹ خورشیدی، نخستین فرستنده عمومی با نام «رادیو تهران» در تهران افتتاح شد و صدای تازهای وارد زندگی مردم گردید؛ صدایی که قرار بود ایران را به جهان مدرن ارتباطات نزدیکتر کند.
اما این نقطه آغاز، ریشههایی عمیقتر در سالهای پیش از آن داشت. در دوره رضاشاه پهلوی، زیرساختهای ارتباطی کشور وارد مرحلهای تازه شد. در ۶ اردیبهشت ۱۳۰۵، با راهاندازی نخستین فرستنده بیسیم تلگرافی، پایههای شبکه مخابراتی نوین در ایران گذاشته شد؛ اقدامی که در زمان خود، ایران را در مسیر همگام شدن با فناوری جهانی قرار داد. پیش از آن نیز سفارش تجهیزات موج بلند برای شهرهای مهم کشور مانند تبریز، مشهد، کرمان و کرمانشاه ثبت شده بود و حتی نخستین دکلهای مخابراتی در تهران نصب شدند.
این روند در ادامه با تصمیمهای فنی و آموزشی تکمیل شد. در دیماه ۱۳۰۴، دولت وقت به سمت استفاده از فناوری موج کوتاه رفت و گروههایی برای آموزش تخصصی به خارج از کشور اعزام شدند؛ اقدامی که زمینهساز شکلگیری رادیو بهعنوان یک رسانه عمومی در سالهای بعد شد.
سرانجام در ۴ اردیبهشت ۱۳۱۹، با حضور محمدرضا پهلوی (در جایگاه ولیعهد وقت)، نخستین فرستنده عمومی رادیویی ایران در محل بیسیم جاده قدیم شمیران افتتاح شد و از روز بعد، پخش برنامهها بهطور منظم آغاز گردید. در آغاز، رادیو تنها حدود هشت ساعت در شبانهروز برنامه داشت؛ ترکیبی از خبر، موسیقی، مطالب فرهنگی، تاریخی و مذهبی که بهتدریج گسترش یافت.
در همان سالها، نخستین تجربههای رادیویی ایران همزمان با تحولات جهانی و آغاز جنگ جهانی دوم شکل گرفت. حتی نخستین برنامههای خارجی نیز از همان سال ۱۳۱۹ روی آنتن رفت و بعدها زبانهای مختلفی مانند فرانسه، آلمانی، روسی، ترکی و عربی به شبکه افزوده شدند؛ نشانهای از تلاش برای تبدیل رادیو به رسانهای بینالمللی.
در دهههای بعد، رادیو به یکی از مهمترین ابزارهای فرهنگی و هنری کشور تبدیل شد. برنامههایی مانند «گلها» نهتنها موسیقی ایرانی را تثبیت کردند، بلکه آن را به سطحی حرفهای و ماندگار رساندند. بسیاری از بزرگان موسیقی و ادبیات ایران در این مسیر نقش داشتند و رادیو به نوعی، به حافظه صوتی فرهنگ ایرانی بدل شد.
با این حال، تاریخ رادیو در ایران تنها روایت پیشرفت فنی و فرهنگی نیست. پس از سال ۱۳۵۷، با تغییر ساختار سیاسی کشور، رادیو و تلویزیون ملی ایران به «صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران» تبدیل شد. بسیاری از تحلیلگران فرهنگی بر این باورند که این تغییر، مسیر توسعه آزاد و چندصدایی رسانه را محدود کرد و رادیو از جایگاه پیشرو خود فاصله گرفت.
در عین حال، خود رادیو در بزنگاههای تاریخی نیز نقش تعیینکنندهای ایفا کرده است. از جمله لحظاتی که در حافظه جمعی ایرانیان ثبت شده، میتوان به جمله مشهور مربوط به آزادسازی خرمشهر اشاره کرد: «شنوندگان عزیز! توجه فرمایید؛ خرمشهر آزاد شد.»
همچنین خبرهای مهمی مانند سقوط دولتها، تحولات جنگ و حتی اعلام درگذشت چهرههای سیاسی و مذهبی کشور، همگی از طریق همین رسانه به گوش مردم رسیده است؛ رسانهای که با وجود تغییرات گسترده، همچنان در زندگی روزمره ایرانیان حضور دارد.
با گذشت بیش از ۸۶ سال از آغاز فعالیت رادیو در ایران، این رسانه همچنان زنده است، هرچند مسیر تاریخی آن، فراز و فرودهای بسیاری داشته است. برای برخی، رادیو یادآور دوران شکلگیری نهادهای مدرن در ایران در عصر رضاشاه و محمدرضا شاه پهلوی است؛ دورهای که زیرساختهای ارتباطی کشور بنیانگذاری شد. برای برخی دیگر، این رسانه در سالهای پس از انقلاب ۱۳۵۷ معنای متفاوتی یافته و در چارچوب جدیدی تعریف شده است.
با این همه، رادیو همچنان یکی از ماندگارترین ابزارهای ارتباطی در ایران باقی مانده است؛ رسانهای که از دل تاریخ عبور کرده و هنوز هم در میان امواج خود، روایتگر بخشی از زندگی اجتماعی مردم است.
نویسنده: م.ر
