سه بازداشت در سه روز، به دلیل حمایت از مردم و دفاع از هویت فرهنگی

عابد علیزاده در تکاب، کریم رسولی در مهاباد و وحید ولی‌زاده در تبریز در فاصله سه روز، توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی بازداشت شدند؛ سه پرونده که در آنها، بنا بر گزارش‌های حقوق بشری، خبری از ارائه حکم قضایی یا اعلام اتهام روشن نیست و بار دیگر نگرانی‌ها درباره سرکوب آزادی بیان، فعالیت مدنی و حق شهروندان برای دفاع از مطالبات اجتماعی و هویت فرهنگی خود را افزایش داده است.

در فاصله سه روز، سه شهروند در مناطق مختلف ایران توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی بازداشت شدند؛ عابد علیزاده در تکاب، کریم رسولی در مهاباد و وحید ولی‌زاده در تبریز.

وجه مشترک این سه پرونده، تنها زمان کوتاه میان بازداشت‌ها نیست. در هر سه مورد، بر اساس گزارش‌های منتشرشده، خانواده‌ها و نزدیکان بازداشت‌شدگان در نخستین ساعات و روزهای پس از بازداشت، از سرنوشت آنان اطلاع دقیقی نداشته‌اند و درباره اتهام‌های احتمالی نیز اطلاعات روشنی منتشر نشده است.

این بازداشت‌ها در شرایطی رخ می‌دهد که فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی و رسانه‌ای در بسیاری از مناطق ایران، به‌ویژه در میان فعالان کُرد و تُرک، همچنان با برخوردهای امنیتی مواجه است.

عابد علیزاده، شهروند کُرد اهل تکاب و فعال رسانه‌ای، شامگاه چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵، برابر با ۱۹ اوت ۲۰۲۶، توسط نیروهای حکومتی در این شهر بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شد.

بر اساس گزارش‌ها، ماموران بدون ارائه برگه قضایی اقدام به بازداشت او کردند. منابع دیگری نیز گزارش کرده‌اند که علیزاده در شبکه‌های اجتماعی درباره مسائل اجتماعی و مطالبات مردم، از جمله اعتراض به گرانی، حمایت از جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه، آزادی بیان و حفظ و ترویج زبان و فرهنگ کُردی فعالیت داشته است. تا زمان انتشار گزارش، محل نگهداری، علت بازداشت و اتهام احتمالی علیه او مشخص نشده بود. پیگیری خانواده علیزاده برای اطلاع از وضعیت او نیز، بنا بر گزارش‌های منتشرشده، تاکنون به نتیجه نرسیده است.

یک روز پیش از بازداشت علیزاده، کریم رسولی، شهروند کُرد اهل روستای ایندرقاش از توابع مهاباد نیز توسط نیروهای اداره اطلاعات بازداشت شد.

بر اساس گزارش هه‌نگاو نیز، رسولی روز سه‌شنبه ۲۷ مرداد برابر با ۱۸ اوت، در یکی از خیابان‌های مهاباد توسط نیروهای اداره اطلاعات بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شده است. در این گزارش نیز تاکید شده که ماموران هنگام بازداشت، حکم قضایی ارائه نکرده‌اند. رسولی عضو شورای روستای ایندرقاش در منطقه شارویران مهاباد معرفی شده است.

تا زمان تنظیم این گزارش، اطلاعاتی درباره علت بازداشت، اتهام‌های احتمالی یا محل نگهداری این شهروند نیز منتشر نشده بود.

در سومین مورد، «وحید ولی‌زاده» فعال مدنی و فرهنگی تُرک، روز پنج‌شنبه ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ برابر با ۲۰ اوت ۲۰۲۶، پس از ورود نیروهای اداره اطلاعات به منزلش در تبریز بازداشت شد. بر اساس گزارش‌ها، نیروهای امنیتی بدون ارائه برگه، اقدام به ورود و تفتیش منزل کردند و شماری از وسایل شخصی او را نیز ضبط کردند. سپس ولی‌زاده بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل شد. در زمان انتشار این گزارش، درباره نهاد بازداشت‌کننده، محل نگهداری، علت بازداشت و اتهام‌های احتمالی این فعال مدنی نیز اطلاعات دقیقی در دست نبود.

نام وحید ولی‌زاده البته پیش‌تر نیز در پرونده‌های مرتبط با فعالیت‌های مدنی در تبریز مطرح شده است. منابع حقوق بشری سابقه بازداشت او در جریان اعتراضات مرتبط با خشک‌شدن دریاچه ارومیه در سال ۱۳۹۳ را ثبت کرده‌اند؛ در آن پرونده، او همراه با شماری دیگر از فعالان مدنی بازداشت شده بود.

این سه پرونده، با وجود تفاوت در محل و نوع فعالیت افراد، تصویری مشابه ارائه می‌کنند: شهروندانی که در حوزه‌های رسانه‌ای، اجتماعی، فرهنگی یا محلی فعالیت داشته‌اند و پس از ورود نیروهای امنیتی، بدون اطلاع‌رسانی شفاف درباره اتهام و محل نگهداری، از دسترسی آزادانه به جامعه خارج شده‌اند.

در مورد عابد علیزاده، فعالیت در شبکه‌های اجتماعی و حمایت از مطالبات مردم و زبان و فرهنگ کُردی مطرح شده است. کریم رسولی عضو شورای یک روستا بوده و وحید ولی‌زاده نیز به‌عنوان فعال مدنی و فرهنگی شناخته می‌شود.

البته این موارد به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که علت قطعی بازداشت هر سه نفر همین فعالیت‌ها بوده است؛ زیرا مقام‌های قضایی و امنیتی جمهوری اسلامی تاکنون، دست‌کم تا زمان تنظیم این گزارش، اتهام مشخصی علیه آنان اعلام نکرده‌اند.

اما همین نبودِ اطلاع‌رسانی رسمی، خود به یکی از مشکلات اصلی در پرونده‌های امنیتی ایران تبدیل شده است: خانواده‌ها از محل نگهداری عزیزانشان بی‌خبر می‌مانند، اتهام‌ها اعلام نمی‌شود و جامعه نمی‌داند فرد بازداشت‌شده دقیقا به چه دلیل از آزادی محروم شده است.

آنچه این بازداشت‌ها را از یک خبر معمولی قضایی فراتر می‌برد، مسئله آزادی بیان و حق مشارکت شهروندان در امور اجتماعی و فرهنگی است.

در یک جامعه برخوردار از آزادی‌های مدنی، حمایت از قربانیان اعتراضات، انتقاد از شرایط اقتصادی، فعالیت رسانه‌ای، دفاع از زبان مادری یا مشارکت در امور محلی، به‌خودی‌خود نباید جرم تلقی شود. اما در ایران، گزارش‌های متعدد طی سال‌های گذشته نشان داده‌اند که فعالان مدنی، سیاسی، فرهنگی و رسانه‌ای، در مواردی به دلیل فعالیت‌ها یا اظهار نظرهای خود با احضار، بازداشت، پرونده‌های امنیتی، حبس و محدودیت‌های قضایی روبه‌رو شده‌اند.

سابقه پرونده‌های مشابه نیز نشان می‌دهد برخورد امنیتی با فعالیت‌های اعتراضی و مدنی موضوعی تازه نیست. شبکه حقوق بشر کردستان در گزارش‌های خود موارد متعددی از بازداشت شهروندان و فعالان کُرد توسط نهادهای امنیتی را ثبت کرده است.

این روند، پرسشی اساسی را پیش روی حکومت جمهوری اسلامی قرار می‌دهد: اگر شهروندی از وضعیت اقتصادی انتقاد کند، از قربانیان اعتراضات یاد کند، از زبان و فرهنگ خود دفاع کند یا در امور مدنی جامعه‌اش مشارکت داشته باشد، مرز میان «حق شهروندی» و «اتهام امنیتی» دقیقا کجاست؟

نگرانی منتقدان جمهوری اسلامی تنها به بازداشت‌های موقت محدود نمی‌شود. در سال‌های اخیر، پرونده‌های متعددی علیه معترضان و فعالان با اتهام‌های امنیتی تشکیل شده و برخی از این پرونده‌ها به احکام طولانی‌مدت زندان و در مواردی حتی مجازات اعدام انجامیده است.

همین سابقه باعث شده بازداشت یک فعال یا شهروند در ایران، صرفا به معنای چند ساعت یا چند روز محرومیت از آزادی تلقی نشود. برای خانواده‌ها، آغاز بازداشت می‌تواند شروع مسیری نامعلوم باشد که از بازجویی و بلاتکلیفی به تشکیل پرونده قضایی و صدور احکام سنگین منتهی شود.

در چنین شرایطی، ترس از پیامدهای اظهار نظر یا مخالفت سیاسی، می‌تواند خود به ابزار خاموش‌کننده جامعه تبدیل شود؛ یعنی حتی پیش از آنکه شهروندی بازداشت شود، احتمال برخورد امنیتی او را به سکوت وادار کند.

بازداشت عابد علیزاده در تکاب و کریم رسولی در مهاباد در کنار بازداشت وحید ولی‌زاده در تبریز، نکته دیگری را نیز برجسته می‌کند. مسئله فقط سرکوب یک گروه قومی یا یک منطقه خاص نیست. وقتی یک فعال کُرد به دلیل فعالیت رسانه‌ای و فرهنگی، یک عضو شورای روستا در مهاباد و یک فعال فرهنگی تُرک در تبریز در فاصله چند روز بازداشت می‌شوند، بحث گسترده‌تر، یعنی وضعیت آزادی‌های مدنی در سراسر کشور، مطرح می‌شود.

دفاع از زبان و فرهنگ محلی، فعالیت اجتماعی یا بیان اعتراض اقتصادی، بخشی از تنوع جامعه ایران است؛ اما برخورد امنیتی با چنین فعالیت‌هایی می‌تواند این پیام را منتقل کند که هرگونه فعالیت مستقل از ساختار رسمی حکومت ممکن است با سوءظن امنیتی مواجه شود.

تا زمان تنظیم این گزارش، درباره سرنوشت عابد علیزاده، کریم رسولی و وحید ولی‌زاده، اطلاعات روشنی از سوی مقام‌های رسمی منتشر نشده است. این سکوت، نگرانی خانواده‌ها را افزایش می‌دهد و امکان بررسی مستقل پرونده‌ها را دشوار می‌کند.

اگر اتهامی علیه این افراد وجود دارد، انتظار طبیعی این است که اتهام‌ها به‌صورت شفاف اعلام و روند قضایی آنان مطابق قانون و با رعایت حقوق متهمان انجام شود. اگر چنین اتهامی وجود ندارد، ادامه بازداشت و بی‌خبری خانواده‌ها پرسش‌های جدی‌تری درباره مبنای این اقدامات ایجاد می‌کند.

در نهایت، آزادی بیان زمانی معنا دارد که شهروند بتواند بدون ترس از بازداشت و مجازات، از حکومت انتقاد کند، درباره مشکلات جامعه سخن بگوید و از حقوق فرهنگی و اجتماعی خود دفاع کند.

پرونده سه شهروند بازداشت‌شده در تکاب، مهاباد و تبریز، بار دیگر این پرسش بنیادی را پیش می‌کشد: در جمهوری اسلامی، مرز تحمل حکومت برای یک شهروندِ منتقد کجاست؟

اگر پاسخ این پرسش، بازداشت، سرکوب و در مواردی تشکیل پرونده‌هایی با مجازات‌های سنگین باشد، آنچه از میان می‌رود فقط آزادی چند فرد نیست؛ بلکه حق یک جامعه برای سخن گفتن، اعتراض کردن و متفاوت اندیشیدن است.