Invloedrijke Arabische denker: Islam heeft tot nu toe geen Martin Luther gehad

Religieuze intellectuelen discussiëren voortdurend waarom islamitische samenlevingen in een alomvattende crisis en verval zijn terechtgekomen, zij denken aan alles behalve aan het feit dat het probleem van deze samenlevingen nu juist is dat zij “islamitisch” zijn en nog steeds vastzitten aan overtuigingen die niet meer van deze tijd zijn.

Sadiq Jalal al-Azm, een gerenommeerde Syrische filosoof en denker, zegt in een interview over de groei van fundamentalisme: “Islamisten dragen de symptomen van een ziekte met zich mee. Zij weerspiegelen het falen van de Arabische moderniteit: het onvermogen om samenleving te ontwikkelen en vooruitgang te boeken, welvaart en welzijn tot stand te brengen en… Islamisme is een soort van verzet tegen deze mislukte moderniteit.”

Sadiq al-Azm wordt erkend als de meest invloedrijke intellectuele figuur van de Verlichting in de Arabische wereld. In een kort maar rijk gesprek met de krant “Neue Zürcher Zeitung” heeft hij zijn theorieën bondig en duidelijk uiteen gezet.

Hij beschouwt culturele kritiek als de belangrijkste taak van intellectuelen in Arabische samenlevingen en is van mening dat deze kritiek fundamenteel en moedig moet beginnen met het ter discussie stellen van religieuze doctrines en grondbeginselen die niet compatibel zijn met moderne structuren.

Sadiq al-Azm zelf begon deze kritiek jaren geleden met het schrijven van het belangrijke boek “Kritiek op religieus denken” en leed daarvoor veel onderdrukkingen en intimidaties van fanatici, tot het punt toe dat extremistische groepen een doodvonnis over hem uitspraken. Tegenwoordig, met de groei van de fundamentalistische golf en het duidelijker worden van de omvang en gevaarlijke aard ervan, hebben de kritische theorieën van deze denker nieuwe resonantie gekregen.

Lees meer: Toekenning van de Goethe-medaille aan de Syrische denker

Tekortkoming van religieuze autoriteiten

Sadiq al-Azm beschuldigt de officiële religieuze instanties die in de islamitische wereld heersen, zoals “Al-Azhar” in Egypte of de Saudische familie met hun dogmatische Wahhabistische denkwijze, ervan dat zij met geweld en fanatisme religieuze hervormingen in de islam hebben voorkomen en hebben belet dat deze religie zich zou aanpassen aan de behoeften en vereisten van onze tijd. Uit vrees hun autoriteit kwijt te raken en de islam naar de privésfeer te worden verwezen, verzetten zij zich tegen alle modernisering in de islam.

Deze autoriteiten vrezen dat met de groei van het secularisme de islam hetzelfde lot zou ondergaan als het christendom in het Westen: uit het openbare domein wordt teruggedrongen en als gevolg hiervan hun autoriteit zou worden aangetast. Hun enige zorg was het behoud van hun geestelijke en politieke macht.

Sadiq al-Azm beschuldigt de officiële autoriteiten van de islamitische wereld ervan dat zij het terrein hebben bereikt voor de groei van fundamentalisme, zodanig dat het virus ervan zich als een “ziekte” in alle islamitische samenlevingen heeft verspreid. Hij stelt duidelijk dat traditionele fiqh en islam onvermijdelijk leiden tot “ISIS” en dat er geen ontsnapping aan is.

Godsdienstige hervorming belangrijker dan secularisme

Sadiq al-Azm beschouwt het invoeren van secularisme, het principe van scheiding van religie en politiek, als zeer belangrijk maar onvoldoende. Hij is van mening dat terwijl islamitische overtuigingen behouden blijven, gebaseerd op fiqh en de beginselen van de sharia, secularisme onmogelijk is. Hij zegt dat allereerst dit denken zelf moet worden hervormd en aangepast aan de vereisten van de moderne wereld.

De schrijver van “Kritiek op religieus denken”, die zichzelf meer dan wie dan ook als schuldenaar van Immanuel Kant beschouwt, is van mening dat het enige wat islamitische samenlevingen kan redden uit de huidige crisis en chaos, diepgaande religieuze hervorming is, grotendeels op dezelfde manier waarop het protestantisme het christendom gereed maakte voor het aanvaarden van de moderne beschaving.

Lees meer: Islamitisch fundamentalisme (1)

Volgens Sadiq al-Azm moet de hervorming van de “traditionele islam” worden uitgevoerd door islamitische intellectuelen, en daarom prijst hij de rol van denkers als Nasr Hamid Abu Zayd in Egypte, Mohammed Arkoun in Turkije en Mohammed Shahrur in Syrië, maar betreurt hij dat de intellectuele inspanningen van deze personen nooit een krachtige en effectieve beweging zijn geworden die in staat zou zijn de islamitische samenlevingen op institutioneel niveau te transformeren.

Volgens hem is de voornaamste taak van intellectuelen en hervormers van islamitische samenlevingen vandaag de dag om hun religieuze overtuigingen in overeenstemming te brengen met de maatstaven van mensenrechten en individuele vrijheden.

Hij benadrukt dat de islam tot nu toe geen diepe en moedige hervormer zoals Martin Luther, de grondlegger van het protestantisme, heeft voortgebracht.

Sadiq Jalal al-Azm wordt beschouwd als de geestelijke vader van alle niet-religieuze en modernistische Arabische schrijvers. Deze beroemde Syrische denker werd in 1934 in Damascus geboren. Hij beheerst niet alleen de islamitische en Arabische cultuur, maar heeft ook diepgaande kennis van westerse filosofie en denken en heeft dit jarenlang op prestigieuze universiteiten onderwezen.

Sadiq al-Azm is herhaaldelijk geprezen om zijn verlichtingsinspanningen voor de verspreiding van democratie en respect voor mensenrechten. Op 28 augustus van dit jaar is hem in de Duitse stad Weimar de gerespecteerde Goethe-medaille toegekend.