Verlenging van het mandaat van de VN-waarheidscommissie en speciale rapporteur
Tientallen mensenrechtenorganisaties en ngo’s hebben opgeroepen tot verlenging van het mandaat van de VN-waarheidscommissie en speciale rapporteur.
Meer dan 40 internationale en Iraanse mensenrechtenorganisaties, waaronder Human Rights Watch, Article 19, Amnesty International en de BoroumdFoundation, hebben via een gezamenlijke verklaring de lidstaten van de VN-Mensenrechtenraad opgeroepen tot verlenging van het mandaat van de VN-speciale rapporteur en de waarheidscommissie.
De VN-waarheidscommissie publiceerde vrijdag 18 Esfand een rapport waarin staat dat de Islamitische Republiek tijdens de onderdrukking van de protesten van 1401 misdaden tegen de mensheid heeft gepleegd en gevangenen van etnische en religieuze minderheden zwaar heeft gemarteld. Dit rapport werd welwillend ontvangen door mensenrechtenorganisaties.
De rapporten die in de afgelopen weken door “Javaid Rehman”, VN-rapporteur over de mensenrechtensituatie in Iran, zijn gepubliceerd, evenals de onderzoeken van de waarheidscommissie naar schendingen van mensenrechten tijdens de protesten van 1401 in Iran, zullen verder worden onderzocht.
Mensenrechtenorganisaties hebben nu via een verklaring die gisteren, 18 maart, is gepubliceerd en ondertekend, gelijktijdig met de zitting van de VN-Mensenrechtenraad in Genève over de mensenrechtensituatie in Iran, benadrukt dat de twee bovengenoemde mandaten onderscheiden maar aanvullend zijn. De ondertekenende partijen van deze verklaring hebben ook hun bezorgdheid geuit over de “ernstige en aanhoudende schendingen van mensenrechten in Iran”. De betrokken organisaties schrijven, terwijl zij benadrukken dat de ernstige onderdrukking en schendingen van Iraanse burgers voortduren, evenals van religieuze, etnische en religieuze minderheden, waaronder christenen, bahai’s, de Beloetsjische bevolking, genabadiërs en soennieten: “Herziening van het mandaat van de speciale rapporteur is noodzakelijk, omdat de mensenrechtencrisis in Iran ernstig is en bestaat uit aanhoudende misdaden tegen het internationale recht en ernstige schendingen van mensenrechten die miljoenen mensen in Iran treffen en een breed scala van rechten beperken.”
De volledige tekst van de verklaring luidt als volgt:
“Aan: Lidstaten van de VN-Mensenrechtenraad
Edelachtbare,
Wij, Iraanse en internationale mensenrechtenorganisaties, roepen uw regering op tot steun voor de verlenging van het mandaat van de VN-speciale rapporteur over mensenrechten in de Islamitische Republiek Iran en de verlenging van het mandaat van de internationale waarheidscommissie over de Islamitische Republiek Iran in de vijfenvijftigste zitting van de Mensenrechtenraad. Het voortbestaan van deze twee onderscheiden en aanvullende mandaten wordt beschouwd als essentieel voor het vervullen van de taak van de raad op het gebied van verbetering en bescherming van mensenrechten in Iran.
Wij verzoeken uw regering ook deze gelegenheid aan te grijpen en openlijk bezorgdheid uit te spreken over de ernstige en aanhoudende schendingen van mensenrechten in het land. De waarheidscommissie heeft verklaard dat sommige van deze schendingen “als misdaden tegen de mensheid beschouwd moeten worden, gepleegd als onderdeel van uitgebreide en systematische aanvallen op de burgerbevolking, namelijk vrouwen, meisjes en anderen die mensenrechten steunen.” Wij roepen u op aan deze schendingen een einde te maken en op te roepen tot gerechtigheid, waarheid en herstelrecht.
Herziening van het mandaat van de speciale rapporteur is noodzakelijk, omdat de mensenrechtenkwestie in Iran ernstig is en bestaat uit aanhoudende misdaden tegen het internationale recht en ernstige schendingen van mensenrechten die miljoenen mensen in Iran treffen en een breed scala van rechten beperken. Het toezicht, regelmatige openbare rapportage en het contact met autoriteiten en andere belanghebbenden door de speciale rapporteur zijn in deze omstandigheden van cruciaal belang.
De raad wordt in deze zitting wederom geconfronteerd met uitgebreide bewijzen van een crisis van straffeloosheid. Misdaden onder internationaal recht en andere mensenrechtenschendingen in dit land gaan ongestraft. Dit omvat wijdverspreide schendingen van het recht op leven, het verbod op foltering en ander misbruik, veiligheid en persoonlijke vrijheid, eerlijke berechting, doeltreffend herstelrecht, vrijheid van godsdienst of overtuiging, meningsuiting, vreedzame vergadering en vereniging en privacyrechten, gezondheid, onderwijs, levensonderhoud en werk, zoals bondig wordt samengevat in de bijgevoegde bijlage.
Vrouwen en meisjes worden nog steeds als tweederangsburgers behandeld en er is een verdergaande onderdrukking tegen de overtreding van vernederende en belastenende verplichte hijab-wetten. De LGBTQI-gemeenschap en etnische en religieuze minderheden ondergaan ook systematische discriminatie. De doelwitten zijn onder meer Ahwazi-Arabieren, Azerbeidzjaanse Turken, Beloetsjers, Koerden en Turkmenen; leden van religieuze of geloofsminderheden zoals bahai’s, christenen, genabadiërs, joden, Yarsaners (Ahl-e Haq), soennische moslims en atheïsten.
In deze context speelt herziening van het mandaat van de speciale rapporteur een vitale rol in het toezicht en documentatie van ontwikkelingen en rapportage aan deze raad over de naleving door de Iraanse autoriteiten van hun mensenrechtenverplichtingen. De speciale rapporteur speelt een essentiële rol bij het contact met de Iraanse autoriteiten en zijn urgente oproepen en andere correspondentie kunnen soms levens redden. Hij roept onder meer op tot beëindiging van gelegenheidsterechtstelling en verbetering van de omstandigheden van gevangenen en hun toegang tot noodgeneeskundige hulp. In een klimaat van uiterst onderdrukkende tactieken om de civiele ruimte te beperken, vestigt dit mandaat ook de aandacht op de stemmen van overlevenden, slachtoffers en hun families, mensenrechtenactivisten en anderen die waarheid en gerechtigheid zoeken. In het afgelopen decennium hebben de bevindingen en aanbevelingen van de speciale rapporteur een vitale rol gespeeld in het handhaven en informeren van pogingen van VN-agentschappen en lidstaten om de Iraanse autoriteiten aan te moedigen tot naleving van hun mensenrechtenverplichtingen en hen daarvoor aansprakelijk te stellen.
Het mandaat van de waarheidscommissie, dat na de dood van Zhina (Mahsa) Amini in detentie werd ingesteld en om te onderzoeken naar de tegenstellingen die zich voordeden in het kader van de landelijke protesten in 2022 (met bijzondere nadruk op vrouwen en kinderen), is nog steeds noodzakelijk. Niet alleen blijven de schendingen met betrekking tot de protesten van 2022 in Iran voortduren, dit mandaat speelt ook een vitale rol in het aanpakken van de straffeloosheid die tot deze misdaden en andere mensenrechtenschendingen heeft geleid.
Zoals gezegd blijven de misdaden onder internationaal recht met betrekking tot de protesten van 2022 voortduren. Duizenden mensen, waaronder kinderen, zijn onderworpen aan hinderlijke doorzoeking, willekeurige detentie, oneerlijke vervolging en schorsing of ontslag uit onderwijs of werk vanwege vreedzaam gebruik van hun mensenrechten. Inlichtingen- en veiligheidsdiensten richten zich nog steeds op familieleden van personen die tijdens de protesten illegaal zijn gedood, omdat zij waarheid en gerechtigheid voor hun dierbare willen. Minstens 9 personen zijn na zeer oneerlijke processen in verband met de protesten willekeurig terechtgesteld. VN-experts veroordeelden in januari 2024 sterk de ter doodveroordeling van Mohammad Ghobadlo en wezen erop dat naar verluidt minstens vier personen met betrekking tot de landelijke protesten in direct gevaar van terdoodveroordeling verkeren, terwijl 15 anderen ter doodveroordeling wachten. Ondertussen blijft straffeloosheid voortbestaan en er zijn geen onafhankelijke, onpartijdige en doeltreffende binnenlandse onderzoeken naar het gebruik van onwettige en dodelijke kracht, foltering en ander misbruik, waaronder verkrachting en andere vormen van seksueel geweld en ernstige mensenrechtenschendingen.
De blijvende patronen van mensenrechtenschendingen die in de bijgevoegde documenten zijn beschreven, zijn gebaseerd op het fenomeen dat de waarheidscommissie een “wijdverspreide straffeloosheid” noemt, en voegt eraan toe dat onder deze omstandigheden “autoriteiten niet in staat waren om onderzoeken in te stellen naar vermeende mensenrechtenschendingen of personen die daarvoor verantwoordelijk waren te vervolgen of te straffen, en opzettelijk en systematisch alle pogingen van slachtoffers en hun families om herstelrecht en waarheid te bereiken hebben geblokkeerd.”
Zoals deze raad in zijn vorig jaar aangenomen resolutie benadrukte, “schept aanhoudende en systematische straffeloosheid voor ernstige mensenrechtenschendingen en gebrek aan verantwoordelijkheid een klimaat voor daders van misdaden dat hun in staat stelt om te handelen. De schendende bezit geen remedie voor slachtoffers voor doeltreffend herstelrecht en perpetueert cykli van geweld.”
Opdat voorbijgaande patronen van schendingen in de toekomst niet herhalen, moet deze situatie van wijdverspreide straffeloosheid voor mensenrechtenschendingen en internationaal misdrijven worden aangepakt. Slechts een onafhankelijk onderzoeksmechanisme met passende middelen, personeelsbestand en tijd kan een passend antwoord op deze fundamentele uitdaging geven. De waarheidscommissie speelt duidelijk een belangrijke rol in dit opzicht.
De waarheidscommissie heeft in het kader van haar mandaat het vraagstuk van vrouwen en meisjes in het middelpunt van haar onderzoek gesteld. De commissie is tot de conclusie gekomen dat geslachtsgebaseerde vervolging, die als misdaad tegen de mensheid wordt beschouwd, heeft plaatsgevonden, en dat “wijdverspreide, diepgewortelde structurele en geïnstitutionaliseerde discriminatie tegen vrouwen en meisjes in Iran die alle aspecten van hun persoonlijke en openbare leven overschaduwt” zowel “triggering” als “enabling” is geweest voor de schendingen en misdaden die deze commissie heeft geregistreerd. Verlenging van het mandaat van de waarheidscommissie maakt verdere en diepere analyse van de genderdimensie van geregistreerde mensenrechtenschendingen en misdaden mogelijk.
Ondanks vertragingen bij de implementatie en budgettaire uitdagingen buiten het beheer van de commissie, heeft dit orgaan aanzienlijke vooruitgang geboekt bij onderzoeken naar mensenrechtenschendingen die tijdens de protesten hebben plaatsgevonden. Echter, zoals hierboven is opgemerkt, is niet al het nodige werk voltooid en de waarheidscommissie heeft meer tijd en passende middelen nodig om een aanzienlijke hoeveelheid verzameld bewijs te verwerken. Meer tijd stelt de commissie in staat om, voorafgaand aan het indienen van het eindrapport, hiaten in haar bevindingen op te vullen en meer wegen te vinden voor de Iraanse autoriteiten om tot gerechtigheid, waarheid en herstelrecht voor ernstige mensenrechtenschendingen en misdaden tegen het internationale recht te komen. Dit stelt ook de overlevenden, slachtoffers en hun families die getuigenis afleggen en een rol spelen bij het bereiken van waarheid en gerechtigheid in staat hun stem te doen horen.
Deze twee mandaten zijn duidelijk onderscheiden en aanvullend. De waarheidscommissie heeft een tijdelijk mandaat om een bepaalde reeks gebeurtenissen onderzoeken die gekenmerkt worden door onbeperkt staatgeweld. Het mandaat van de speciale rapporteur beschikt niet over de noodzakelijke middelen om deze taak uit te voeren. De waarheidscommissie heeft specifiek de opdracht gekregen zich bezighouden met de kwestie van straffeloosheid en de rechten van vrouwen en kinderen. Het langetermijnmandaat van de speciale rapporteur speelt ondertussen een sleutelrol in het waarborgen dat andere schendingen buiten de werkingssfeer van het mandaat van de commissie vallen passend worden opgelost en handhaven dat de Iraanse autoriteiten in contact blijven met de raad over een breed scala van mensenrechtenschendingen die zij tegen de Iraanse bevolking plegen en waarvoor zij straffeloos doorgaan. De speciale rapporteur speelt bovendien een vitale rol bij het werken aan individuele zaken, waaronder met betrekking tot ter doodveroordeling, die in 2023 een sterke toename hebben ondergaan.
Slachtoffers en overlevenden van voorbije en huidige schendingen hebben behoefte aan deze twee mechanismen om op hun plaats en operationeel te blijven. Dit geldt voor hun families, mensenrechtenactivisten, journalisten en andere mediawerkers, tegenstanders en anderen die nog steeds represailles ondergaan vanwege het vreedzaam gebruik van hun mensenrechten.
Om al deze redenen roepen wij uw regering op in deze zitting zowel steun te verlenen aan de verlenging van het mandaat van de VN-speciale rapporteur over de mensenrechtensituatie in Iran als aan de verlenging van het mandaat van de VN-waarheidscommissie over Iran, en tegelijkertijd druk uit te oefenen op de Iraanse regering om deze mechanismen ongehinderde toegang tot het land te verlenen. Wij roepen uw regering ook op sterke bezorgdheid uit te spreken over de mensenrechtenkwestie in Iran en een duidelijk bericht aan de Iraanse autoriteiten te sturen dat de voortduring van mensenrechtenschendingen moet stoppen, straffeloosheid voor mensenrechtenschendingen en internationaal misdrijf moet eindigen, en dat Iraanse autoriteiten aansprakelijk zullen worden gehouden.”
