«واروژان آراکلیان» معمارِ نجات‌بخش میراث تاریخی ایران درگذشت
او فقط بناهای تاریخی را مرمت نمی‌کرد؛ حافظ خاطره، هویت و میراث نسل‌هایی بود که در سنگ‌های کلیساهای کهن ایران زندگی می‌کنند. واروژان آراکلیان، معمار برجسته و چهره اثرگذار جامعه ارمنیان ایران، در مهرماه ۱۴۰۵ درگذشت و پیکر او هفته گذشته به خاک سپرده شد، اما بخشی از میراثی که برای حفظ آن کوشید، همچنان پابرجاست.
واروژان آراکلیان معمار و فعال اجتماعی ارمنی‌تبار، از چهره‌هایی بود که زندگی حرفه‌ای و اجتماعی خود را وقف حفاظت از میراث تاریخی و مذهبی ایران کرد. او که در تبریز متولد شد و تحصیلات معماری خود را در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به پایان رساند، بخش مهمی از فعالیت‌هایش را به نگهداری و مرمت کلیساها و بناهای تاریخی ارمنیان، به‌ویژه در آذربایجان، اختصاص داد.
خبر درگذشت او در ۹ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۷ مهر ۱۴۰۵، در رسانه ارمنی‌زبان «اوراگِرک» منتشر شد. پیکر او روز ۲۰ مهر برابر با 12 اکتبر در تهران و پس از مراسمی در کلیسای سرکیس مقدس به خاک سپرده شد. در پی درگذشت او، «علی دارابی» قائم‌مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور، با انتشار پیامی از خدمات او در حفاظت و مرمت میراث تاریخی ایران و کلیساهای تاریخی قدردانی کرد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه آراکلیان به حفاظت و مرمت مجموعه‌های تاریخی ارمنیان در شمال‌غرب ایران مربوط می‌شود. او در مرمت کلیسای «تادئوس مقدس» مشهور به «قره‌کلیسا»، نقش داشت و در ادامه برای حفاظت از بخش‌های مختلف این مجموعه تاریخی، از جمله گنبد، دیوارها و برج ناقوس، تلاش کرد.
فعالیت‌های او به قره‌کلیسا محدود نبود. کلیسای «سنت استپانوس مقدس»، کلیسای «دره‌شام» و دیگر بناهای تاریخی ارمنیان نیز در شمار آثاری بودند که آراکلیان در حفاظت و مرمت آن‌ها نقش داشت. تلاش برای فراهم‌شدن دسترسی بهتر به این آثار نیز بخشی از نگاه او به حفاظت از میراث فرهنگی بود، میراثی که بدون امکان دسترسی و آشنایی مردم، ممکن است از حافظه عمومی فاصله بگیرد.
نام واروژان آراکلیان بیش از همه با کلیسای «مریم مقدس» زور زور در منطقه «ماکو» پیوند خورده است؛ بنایی تاریخی که با احداث سد بارون در معرض خطر قرار گرفت.
برای نجات این کلیسا، اجزای بنا با دقت از هم جدا و سنگ‌های آن دسته‌بندی شدند تا امکان بازسازی در محل دیگری فراهم شود. این انتقال و بازسازی، با مشارکت متخصصان میراث فرهنگی و با استفاده از نقشه‌های معماری آراکلیان انجام شد و کلیسا در مکانی جدید دوباره برپا شد.
این پروژه نمونه‌ای برجسته از دشواری حفاظت از میراث تاریخی در برابر طرح‌های عمرانی است؛ جایی که حفظ یک بنای ارزشمند به دانش تخصصی، برنامه‌ریزی دقیق و همکاری میان کارشناسان نیاز دارد. نقش آراکلیان در این پروژه، نام او را با یکی از نمونه‌های مهم نجات یک اثر تاریخی در ایران گره زده است.
فعالیت‌های آراکلیان به معماری و مرمت محدود نمی‌شد. او از بنیان‌گذاران و رئیس شعبه تبریز باشگاه آرارات بود، در شورای خلیفه‌گری ارمنیان عضویت داشت و ریاست هیئت حفاظت از آثار فرهنگی ارمنیان در ایران را بر عهده گرفت.
دانش او درباره تاریخ و معماری ارمنی، وی را به چهره‌ای مورد مشورت در حوزه حفاظت از بناهای تاریخی تبدیل کرده بود. او همچنین بخشی از وقت و منابع شخصی خود را صرف حفظ آثار فرهنگی کرد؛ اقدامی که نشان می‌دهد برای او حفاظت از میراث، صرفا یک مسئولیت شغلی نبود، بلکه تعهدی اجتماعی و فرهنگی به شمار می‌رفت.
درگذشت واروژان آراکلیان تنها فقدان یک معمار برای جامعه ارمنیان ایران نیست، بلکه یادآور اهمیت کسانی است که برای حفظ میراث مشترک فرهنگی تلاش می‌کنند. کلیساهای تاریخی ایران بخشی از تاریخ مسیحیان این سرزمین‌اند و هم‌زمان، بخشی از تاریخ معماری، هنر و زندگی اجتماعی ایران را بازتاب می‌دهند.
حفاظت از چنین آثاری، به معنای پاسداشت تنوع فرهنگی و به‌رسمیت‌شناختن سهم جوامع گوناگون در ساختن تاریخ ایران است. بناهای تاریخی با مرمت حفظ می‌شوند، اما زنده‌ماندن معنای آن‌ها به شناخت، احترام و انتقال این میراث به نسل‌های آینده وابسته است.
واروژان آراکلیان از جمله کسانی بود که برای تحقق این هدف کوشید. او اکنون در میان ما نیست، اما آثاری که برای حفظشان تلاش کرد، همچنان روایتگر بخشی از زندگی و تعهد او هستند؛ یادگاری که نه‌فقط در سنگ و دیوار بناها، بلکه در حافظه فرهنگی ایران باقی خواهد ماند.
یاد و نام واروژان آراکلیان، معمار و حافظ میراث تاریخی ایران، گرامی باد.
