شکاف و هراس در اردوگاه جمهوری اسلامی؛ از توهین به ترامپ تا زمزمه تغییر دکترین هستهای
در حالی که تنش میان تهران و واشینگتن همچنان در یکی از حساسترین مقاطع خود قرار دارد، مجموعهای از اظهارات کمسابقه از سوی چهرههای سیاسی، رسانهای و نزدیک به حاکمیت در ایران، نشانههایی از نگرانی عمیق و اختلافنظر درون ساختار جمهوری اسلامی را آشکار کرده است. از حملات لفظی تند علیه دونالد ترامپ گرفته تا طرح دوباره احتمال بازنگری در سیاست هستهای ایران و ابراز نگرانی درباره شرایط امنیتی رهبر جمهوری اسلامی، این سخنان بازتاب گستردهای در فضای سیاسی و رسانهای پیدا کرده است.
«محسن هاشمی رفسنجانی» رئیس شورای مرکزی حزب کارگزاران سازندگی، در گفتوگویی با رسانه جماران با اشاره به بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید، ضمن اینکه او را «گاو خشمگین» توصیف کرد، گفت: «یک عقل سلیمی اکنون میگوید که ما باید کاری انجام دهیم که این گاو خشمگین، این دوران دو سال مانده را سپری کند و از قدرت آمریکا کنار رود، سپس ما راهی برایش پیدا کنیم تا از این باتلاقی که خودش در آن گیر افتاده بیرون بیاید و صدمه بیشتری به ایران وارد نکند.»
محسن رفسنجانی همچنین افزود: «ما فرض را بر این میگذاریم که او تا ابد نمیتواند رئیسجمهور آمریکا باشد و چنین تصمیماتی علیه ایران بگیرد. امکان دارد که او حداکثر دو سال دیگر بر سر قدرت باشد. اگر در این دو سال تصمیماتی در ایران گرفته شود تا بتوانیم از صدمههای او عبور کنیم، بعدا میتوانیم هر توافقنامهای را پاره کنیم؛ مگر او خودش نیز زیر توافقنامه خود نزد؟ ما هم هر توافقی که انجام دادیم و سپس دیدیم به نفع ایران نیست و فردی عاقلتر بر سر قدرت آمد، میتوانیم اعلام کنیم که ما این توافقنامه را به دلیل فشارهای غیرموجه ترامپ نوشته بودیم و اکنون نمیتوانیم عمل کنیم و میخواهیم مذاکرات جدیدی انجام دهیم. او توافقنامه را پاره کرد، ما هم پاره میکنیم، اتفاقی نمیافتد!»
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که بحث درباره آینده برنامه هستهای ایران بار دیگر در محافل سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی شدت گرفته است. «مهدی خراتیان» از تحلیلگران نزدیک به جریان حاکم، با اشاره به تهدیدهای خارجی علیه ایران گفت که صرف استناد به فتوای رهبر جمهوری اسلامی برای رد احتمال ساخت سلاح هستهای کافی نیست. او تاکید کرد که ایران بارها با تهدیدهای مستقیم و غیرمستقیم مواجه شده و نمیتواند بدون توجه به تحولات امنیتی منطقه و جهان، بر مواضع پیشین خود تکیه کند.
بحث درباره امکان تغییر در دکترین هستهای ایران، طی سالهای اخیر بارها در رسانهها و مراکز مطالعاتی بینالمللی مطرح شده است. برخی کارشناسان غربی معتقدند فتوای آیتالله خامنهای درباره ممنوعیت سلاح هستهای، برخلاف آنچه مقامهای جمهوری اسلامی مطرح میکنند، یک اصل تغییرناپذیر نیست و میتواند تحت شرایط خاص دستخوش بازنگری شود. اندیشکدههایی مانند «واشینگتن اینستیتو» و «مؤسسه علوم و امنیت بینالملل» نیز پیشتر به این موضوع پرداختهاند که تصمیمهای راهبردی جمهوری اسلامی بیش از آنکه صرفا بر مبانی ایدئولوژیک استوار باشد، به ملاحظات امنیتی و منافع نظام وابسته است.
در ماههای گذشته نیز برخی مقامها و چهرههای نزدیک به حاکمیت ایران، بهطور علنی درباره احتمال تغییر رویکرد هستهای سخن گفتهاند. این موضعگیریها موجب نگرانی نهادهای بینالمللی شده است. «رافائل گروسی» مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پیشتر هشدار داده بود که مطرح شدن بحث تغییر سیاست هستهای ایران مسئلهای بسیار جدی است و نباید بهسادگی از کنار آن گذشت.
اظهارات خراتیان زمانی بیشتر مورد توجه قرار گرفت که او از شرایط امنیتی رهبر جمهوری اسلامی نیز سخن گفت و با اشاره به تهدیدهای موجود اظهار داشت که ادامه این وضعیت قابل تحمل نیست و نمیتوان رهبر جمهوری اسلامی را برای مدت طولانی در شرایط فوقالعاده امنیتی نگه داشت. این سخنان از سوی برخی ناظران، بهعنوان بازتاب نگرانیهای فزاینده در بخشی از ساختار قدرت درباره آینده رویارویی تهران با غرب تفسیر شده است.
همزمان، «حسین طاهری» مداح نزدیک به جریان حاکم نیز، در سخنانی خطاب به مقامهای جمهوری اسلامی خواستار شفافسازی درباره وضعیت مذاکرات و احتمال درگیری نظامی شد. او خطاب به مسئولان گفت که اگر مذاکره یا توافقی در جریان است، یا اگر کشور در آستانه جنگ قرار دارد، باید نتیجه آن بهطور روشن اعلام شود تا حامیان حکومت بدانند چه موضعی باید در فضای عمومی و خیابانها اتخاذ کنند.
مجموع این موضعگیریها در شرایطی مطرح میشود که فشارهای بینالمللی بر برنامه هستهای ایران همچنان ادامه دارد و همزمان، بحث درباره آینده روابط تهران و واشینگتن دوباره به یکی از اصلیترین موضوعات سیاسی کشور تبدیل شده است. بسیاری از ناظران معتقدند افزایش چنین اظهاراتی از سوی چهرههای حکومتی، نشانهای از تشدید نگرانیها و اختلاف دیدگاهها درون ساختار جمهوری اسلامی درباره نحوه مواجهه با بحرانهای پیشرو است.
