اعزام دست‌کم ۵۸۰ دانش‌آموز به اردوهای «راهیان نور»؛ آموزش تاریخ یا عادی‌سازی نظامی‌گری
دست‌کم ۵۸۰ دانش‌آموز از شهرستان‌های دنا، بام و صفی‌آباد در قالب اردوهای موسوم به «راهیان نور» به مناطق عملیاتی جنگ ایران و عراق اعزام شده‌اند؛ برنامه‌ای که بار دیگر پرسش‌هایی درباره مرز میان آموزش تاریخ، تبلیغات ایدئولوژیک، حقوق کودکان و مسئولیت نهادهای برگزارکننده در قبال امنیت دانش‌آموزان مطرح می‌کند.
بر اساس گزارش‌های منتشر شده و به نقل از صداوسیما، ۵۴۰ دانش‌آموز از شهرستان دنا در استان کهگیلویه و بویراحمد به مناطق عملیاتی اعزام شده‌اند. فرمانده سپاه ناحیه دنا گفته است ۱۴۰ دانش‌آموز دختر در قالب سه دستگاه اتوبوس و برای سفری سه‌روزه از مناطق عملیاتی شمال‌غرب کشور بازدید خواهند کرد. معاون پرورشی آموزش‌وپرورش این شهرستان نیز از اعزام ۴۰۰ دانش‌آموز دیگر به مناطق عملیاتی جنوب‌غرب خبر داده است.
در گزارشی جداگانه، صداوسیما از اعزام ۴۰ دانش‌آموز دختر مقطع متوسطه دوم از شهرستان بام و صفی‌آباد در استان خراسان شمالی به مناطق عملیاتی جنوب کشور خبر داده است. با احتساب این دو گزارش، شمار دانش‌آموزان اعزام‌شده، به دست‌کم ۵۸۰ نفر می‌رسد.
اردوهای «راهیان نور» سال‌هاست با مشارکت نهادهای نظامی و آموزش‌وپرورش برگزار می‌شوند و هدف اعلام‌شده آن‌ها آشنایی نسل جوان با تاریخ جنگ ایران و عراق و روایت تجربه‌های دوران جنگ است. اما وقتی چنین برنامه‌هایی برای دانش‌آموزان و در سنین نوجوانی برگزار می‌شود، پرسش مهم این است که محتوای آموزشی و تربیتی این سفرها دقیقا چیست و چه نهادی بر آن نظارت می‌کند؟
آشنایی با تاریخ جنگ، شناخت پیامدهای انسانی و اجتماعی آن و بازدید از مکان‌های تاریخی، به‌خودی‌خود مغایر حقوق کودک نیست. مسئله زمانی جدی می‌شود که این بازدیدها به بستری برای تبلیغ نظامی‌گری، ترویج خشونت، القای وفاداری سیاسی یا عادی‌سازی حضور نهادهای نظامی در نظام آموزشی تبدیل شوند. دانش‌آموزان باید امکان دریافت اطلاعات تاریخی متنوع، پرسشگری و شکل‌دادن به دیدگاه مستقل خود را داشته باشند، نه اینکه آموزش تاریخ به ابزاری برای جهت‌دهی ایدئولوژیک تبدیل شود.
در گزارش‌های رسمی منتشرشده درباره این اعزام‌ها، جزئیات روشنی درباره محتوای برنامه‌ها، نوع آموزش‌های ارائه‌شده، حضور مربیان، شیوه انتخاب دانش‌آموزان و چگونگی اخذ رضایت آگاهانه از خانواده‌ها ارائه نشده است. همچنین سن دقیق همه افراد اعزام‌شده مشخص نیست؛ بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت تمام ۵۸۰ نفر زیر ۱۸ سال بوده‌اند. همین کمبود اطلاعات، ضرورت شفافیت بیشتر را برجسته می‌کند.
ایران در ۱۳ ژوئیه ۱۹۹۴ به پیمان‌نامه حقوق کودک پیوسته است. این پیمان‌نامه افراد زیر ۱۸ سال را کودک می‌شناسد و بر حمایت از آنان در برابر بهره‌کشی و خشونت و نیز توجه به منافع عالیه کودک تاکید دارد. ماده ۳۸ پیمان‌نامه نیز دولت‌ها را به رعایت مقررات حقوق بشردوستانه مربوط به کودکان در مخاصمات مسلحانه متعهد می‌کند و درباره مشارکت مستقیم افراد زیر ۱۵ سال در مخاصمات و جذب آنان در نیروهای مسلح محدودیت‌هایی مقرر می‌دارد.
در کنار آن، پروتکل اختیاری پیمان‌نامه درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه، حداقل سن ۱۸ سال را برای سربازگیری اجباری و مشارکت مستقیم در مخاصمات مورد توجه قرار می‌دهد. با این حال، یک نکته حقوقی مهم وجود دارد: ایران این پروتکل را در سال ۲۰۱۰ امضا کرده، اما هنوز آن را تصویب نکرده است. بنابراین، صرف اعزام دانش‌آموزان به مناطق عملیاتی، بدون شواهدی از جذب نظامی، آموزش نظامی یا مشارکت در مخاصمه، به‌تنهایی برای اثبات نقض این پروتکل کافی نیست.
با وجود این، امضای پروتکل و تعهدات گسترده‌تر ایران در چارچوب پیمان‌نامه حقوق کودک، پرسش درباره سیاست‌های نظامی‌محور در محیط آموزشی را منتفی نمی‌کند. دیده‌بان حقوق بشر در گزارشی در مارس ۲۰۲۶ درباره افزایش جذب کودکان در ساختارهای نظامی ایران هشدار داده و به مقرراتی اشاره کرده است که امکان عضویت فعال افراد از ۱۵ سالگی در بسیج را فراهم می‌کند. این موضوع، اگرچه به‌خودی‌خود اثبات‌کننده ماهیت نظامی اردوهای اخیر نیست، ضرورت نظارت مستقل بر ارتباط دانش‌آموزان با نهادهای نظامی را بیشتر می‌کند.
نگرانی درباره این اردوها فقط به محتوای آموزشی محدود نیست. سابقه حوادث جاده‌ای در کاروان‌های راهیان نور نشان می‌دهد که ایمنی این سفرها باید جدی گرفته شود. در مهرماه ۱۳۹۱، واژگونی اتوبوس حامل دانش‌آموزان دختر بروجن که از اردوی راهیان نور بازمی‌گشتند، به جان‌باختن ۲۶ دانش‌آموز و مجروح‌شدن شماری دیگر انجامید. در آذرماه ۱۳۹۶ نیز تصادف اتوبوس حامل دانش‌آموزان دختر استان البرز در مسیر سوسنگرد، به کشته‌شدن دانش‌آموزان و همراهان آنان منجر شد.
این حوادث، هرچند مربوط به سال‌های گذشته‌اند و به معنای وقوع حادثه در اعزام‌های اخیر نیستند، یادآور مسئولیت سنگین برگزارکنندگان در زمینه استاندارد اتوبوس‌ها، صلاحیت رانندگان، نظارت بر مسیر، استراحت کافی و آمادگی امدادی هستند.
هیچ نهادی نباید از جایگاه مدرسه و اعتماد خانواده‌ها برای تحمیل یک روایت سیاسی یا نظامی به کودکان استفاده کند. اگر هدف این اردوها آموزش تاریخ است، باید محتوای آن‌ها شفاف، متناسب با سن دانش‌آموزان، غیرتحمیلی و قابل ارزیابی باشد. خانواده‌ها نیز باید بدانند فرزندانشان دقیقا در چه برنامه‌هایی شرکت می‌کنند و آیا امکان انصراف بدون فشار یا پیامد آموزشی وجود دارد یا خیر.
پرسش اساسی از وزارت آموزش‌وپرورش و نهادهای برگزارکننده روشن است: آیا منافع و امنیت دانش‌آموزان در اولویت قرار دارد یا این اردوها بیش از هر چیز در خدمت اهداف تبلیغاتی و نظامی‌محور قرار گرفته‌اند؟ تا زمانی که درباره محتوای برنامه‌ها، شیوه رضایت‌گیری و سازوکارهای نظارت مستقل پاسخ روشنی داده نشود، نگرانی‌ها درباره استفاده ابزاری از محیط آموزشی و دانش‌آموزان همچنان پابرجا خواهد ماند. کودکان حق دارند تاریخ جنگ را بشناسند، اما نباید به ابزار ترویج جنگ‌طلبی تبدیل شوند.
