عفو بینالملل: سرکوب «زن، زندگی، آزادی» مصداق جنایت علیه بشریت است
عفو بینالملل همزمان با چهارمین سالگرد آغاز خیزش «زن، زندگی، آزادی» اعلام کرد مقامهای جمهوری اسلامی در جریان سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ مرتکب جنایت علیه بشریت شدهاند. این سازمان قتل، شکنجه، تجاوز، خشونت جنسی و ناپدیدسازی قهری را مستند کرده و خواستار پاسخگویی عاملان شده است. رضا پهلوی نیز در سالگرد کشتهشدن مهسا امینی، این اعتراضات را بخشی از مسیری دانست که به گفته او امروز به مبارزه برای «بازپسگیری ایران» رسیده است.
سازمان عفو بینالملل روز جاری چهارشنبه ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶ برابر با 25 شهریور، همزمان با چهارمین سالگرد مرگ ژینا (مهسا) امینی و آغاز خیزش «زن، زندگی، آزادی»، گزارش تازه و مفصلی درباره سرکوب اعتراضات سال ۱۴۰۱ منتشر کرد.
این سازمان در گزارش خود اعلام کرده است که مقامهای جمهوری اسلامی در فاصله سپتامبر تا دسامبر ۲۰۲۲، در چارچوب سیاستی سازمانیافته برای سرکوب اعتراضات، مرتکب مجموعهای از اعمال شدند که مصداق جنایت علیه بشریت است. این موارد شامل قتل، شکنجه، بازداشت خودسرانه، ناپدیدسازی قهری، تجاوز و دیگر اشکال خشونت جنسی و همچنین آزار و تعقیب گروههای مختلف عنوان شده است.
عفو بینالملل اعلام کرده است که تحقیقات آن بر پایه مصاحبه با ۲۷۰ نفر و بررسی بیش از دو هزار ویدئو و حجم گستردهای از اسناد، از جمله اسناد رسمی، مدارک افشاشده، احکام قضایی و مدارک پزشکی و پزشکی قانونی انجام شده است.
این سازمان همچنین فهرستی از ۸۷ مقام جمهوری اسلامی را تهیه کرده که به گفته عفو بینالملل باید درباره نقش آنان در ارتکاب جنایت علیه بشریت تحقیقات کیفری انجام شود. این فهرست، از مقامهای ارشد ساختار امنیتی تا مسئولان استانی و شهرستانی را دربرمیگیرد.
در گزارش دیگری که همزمان با این تحقیق منتشر شده، عفو بینالملل نام و مشخصات ۳۷۷ معترض و شهروندی را که در جریان خیزش «زن، زندگی، آزادی» جان خود را از دست دادهاند، مستند کرده است.
بر اساس این فهرست، ۵۶ نفر از قربانیان کودک بودهاند. عفو بینالملل میگوید بیشتر این افراد در جریان سرکوب اعتراضات در فاصله سپتامبر تا دسامبر ۲۰۲۲ به دست نیروهای امنیتی کشته شدند؛ شماری دیگر نیز در بازداشت، پس از آزادی یا در شرایط مشکوکی جان باختند که به گفته این سازمان، مسئولیت نیروهای حکومتی را مطرح میکند.
این سازمان همچنین تاکید کرده است که نیروهای سپاه پاسداران و فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی در عملیات سرکوب نقش اصلی داشتند و در موارد متعددی، از سلاحهای جنگی و ساچمهای علیه معترضان استفاده شده است.
عفو بینالملل در گزارش تازه خود، سرکوب ۱۴۰۱ را جدا از تحولات بعدی در ایران نمیداند و معتقد است تداوم مصونیت عاملان سرکوب، زمینه را برای تکرار خشونتهای گستردهتر فراهم کرده است.
این سازمان، سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ را نیز در همین چارچوب قرار داده و گفته است که الگوی برخورد حکومت با معترضان، نشانههای مشابهی با سرکوب چهار سال پیش داشته، اما در مقیاسی بسیار گستردهتر و مرگبارتر رخ داده است. عفو بینالملل همچنین از کشتهشدن شمار زیادی از معترضان در روزهای ۸ و ۹ ژانویه ۲۰۲۶ برابر با 18 و 19 دی ماه 1404سخن گفته است.
از نگاه این سازمان، تداوم نبود پاسخگویی در قبال سرکوبهای گذشته، خطر تکرار جنایتهای گسترده علیه شهروندان را افزایش داده است. عفو بینالملل از سازمان ملل متحد خواسته تا برای رسیدگی به موارد جنایت علیه بشریت در ایران، یک سازوکار بینالمللی عدالت کیفری ایجاد شود.
این سازمان همچنین خواستار ارجاع وضعیت ایران به دادستان دیوان کیفری بینالمللی شده و از کشورهای مختلف خواسته است در صورت وجود شواهد کافی، با استفاده از اصل صلاحیت قضایی جهانی، تحقیقات کیفری درباره مقامهای جمهوری اسلامی را آغاز کنند.
در همین حال، مقامهای جمهوری اسلامی طی سالهای گذشته اتهام ارتکاب جنایت علیه بشریت در جریان اعتراضات ۱۴۰۱ را رد کرده و مسئولیت خشونتها را به عوامل داخلی و خارجی نسبت دادهاند.
همزمان با چهارمین سالگرد کشتهشدن مهسا امینی، رضا پهلوی نیز در پیامی با یادآوری قربانیان اعتراضات ۱۴۰۱، این خیزش را بخشی از روندی توصیف کرد که به گفته او در نهایت به مبارزه برای تغییر سیاسی در ایران منتهی شده است.
او در این پیام، جمهوری اسلامی را با تعبیری تاریخی و نمادین «جلادان ضحاک» خواند و از مهسا امینی و دیگر کشتهشدگان اعتراضات یاد کرد.
پیام شاهزاده رضا پهلوی چنین است:
«چهار سال از روزی میگذرد که جلادان ضحاک، جان دختر ایران مهسا امینی را گرفتند. جمهوری اسلامی گمان میکرد میتواند خون مهسا را نیز مانند خون بسیاری دیگر پایمال کند، اما یک ایران برای او به پا خاست.
ضحاک، برای آنکه نشان دهد مهسا را به قتل نرسانده است، قلب جوانان دیگری را نیز نشانه گرفت، از نیکا و سارینا تا کیان و خدانور، از حمیدرضا و مجیدرضا تا صدها فرزند دیگر ایران.
چهار سال بعد، ملت ایران در مرحلهای دیگر از همان مبارزه ایستاده است. مسیری که از خیزشهای پیشین گذشت، امروز به انقلاب شکوهمند شیر و خورشید رسیده است؛ جایی که مبارزات ملت ایران، با همه تجربهها و هزینههایی که پشت سر گذاشته، در یک هدف ملی به هم پیوند خورده است: بازپسگیری ایران از رژیم تبهکاری که نزدیک به نیم قرن است میهنمان را به گروگان گرفته است.
این همبستگی ملی یکشبه به دست نیامده است. پشت آن، راهی طولانی، دشوار و پرهزینه قرار دارد؛ راهی که ملت ایران از گردهمایی پرشکوه روز کوروش در آبان ۱۳۹۵ آغاز کرد و در دی ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و خیزشهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ به آن تجربه و بلوغ بیشتری بخشید، خیزشهایی که هر یک بخشی از ستونهای انقلاب ملی ایران را شکل دادهاند
هر جان فداشده، مسئولیتی بر دوش ما گذاشت و هر فراز و فرود، ملت ایران را برای گام بعدی آمادهتر کرد. تا امروز که ایرانیان، یکصدا و زیر پرچم ملی خود برای بازپسگیری ایران ایستادهاند.
یاد مهسا امینی و همه زنان و مردان شجاعی که جان خود را در راه آزادی ایران فدا کردند، برای همیشه در حافظه ملت ایران جاودانه خواهد ماند.
ما راه آنان را تا آزادی و بازپسگیری ایران ادامه خواهیم داد.
پاینده ایران، رضا پهلوی»
چهار سال پس از مرگ مهسا امینی، نام او همچنان با یکی از گستردهترین جنبشهای اعتراضی تاریخ جمهوری اسلامی گره خورده است؛ جنبشی که با اعتراض به حجاب اجباری و مرگ یک زن جوان آغاز شد و به مطالبهای گستردهتر برای آزادی، حقوق بشر و تغییر ساختار سیاسی در ایران تبدیل شد.
گزارش تازه عفو بینالملل، در کنار مستندسازی موارد گسترده نقض حقوق بشر، بار دیگر مسئله پاسخگویی مقامهای جمهوری اسلامی را به مرکز توجه بینالمللی آورده است. برای خانوادههای کشتهشدگان و آسیبدیدگان، مسئله تنها ثبت نام قربانیان نیست؛ بلکه دستیابی به حقیقت، عدالت و تضمین عدم تکرار چنین سرکوبهایی همچنان یک مطالبه اصلی است.
از منظر کرامت انسانی و آزادی وجدان، هیچ حکومتی نباید حق زندگی، آزادی بیان، آزادی تجمع یا حق اعتراض مسالمتآمیز شهروندان را با شکنجه، خشونت جنسی، ناپدیدسازی یا کشتار پاسخ دهد. مسئله عدالت درباره قربانیان نیز فراتر از رقابتهای سیاسی است و با اصل مسئولیتپذیری در برابر جان انسانها ارتباط دارد.
