عذرخواهی تاریخی کلیسای کاتولیک بروکسل؛ بازخوانی زخمی که قرنها پنهان مانده بود
کلیسای کاتولیک در بروکسل، با برداشتن یک پنجره شیشهای تاریخی که روایتگر اتهامی دروغین علیه یهودیان در قرون وسطی بود و جایگزینی آن با لوحی حاوی اعتراف و عذرخواهی رسمی، گامی مهم در بازنگری گذشته و مقابله با میراث یهودستیزی برداشت.
در اقدامی کمسابقه که میتوان آن را نقطه عطفی در مواجهه کلیسا با گذشته دانست، کلیسای کاتولیک در بروکسل، تصمیم گرفت یکی از نمادهای تاریخی اما جنجالبرانگیز خود را حذف کرده و به جای آن، روایتی تازه و مسئولانه از تاریخ ارائه دهد. این اقدام نهتنها به بازنگری در یک رویداد تاریک قرون وسطی مربوط میشود، بلکه نشاندهنده تغییر رویکردی عمیق در قبال مسئله یهودستیزی در بستر مسیحیت اروپایی است.
ماجرا به سال ۱۳۷۰ میلادی بازمیگردد؛ زمانی که گروهی از یهودیان در بروکسل به اتهامی عجیب و بیاساس متهم شدند: ادعا شده بود آنان نان مقدس مربوط به آیین «عشای ربانی» را دزدیده و به آن بیحرمتی کردهاند. چنین اتهاماتی در آن دوران، بخشی از فضای گستردهتر «تهمت خون» بود؛ روایاتی ساختگی که یهودیان را به اعمالی شیطانی مانند آسیب رساندن به کودکان مسیحی یا آلوده کردن منابع آب نسبت میداد و اغلب به خشونتهای شدید منتهی میشد.
پیامد این اتهامات در بروکسل نیز فاجعهبار بود. شماری از یهودیان به شکل وحشیانهای زنده سوزانده شدند و باقیمانده جامعه یهودی شهر نیز ناچار به ترک محل زندگی خود شدند. این رویداد، یکی از نمونههای تلخ از پیوند میان تعصب مذهبی و خشونت اجتماعی در اروپا به شمار میرود.
با گذشت قرنها، این روایت نادرست نهتنها به فراموشی سپرده نشد، بلکه در قالب هنر مذهبی نیز بازتولید شد. در اوایل قرن بیستم، پنجرهای شیشهای در یکی از کلیساهای بروکسل نصب شد که همین داستان را به تصویر میکشید: مردانی یهودی که در حال ضربه زدن به نان مقدس هستند و خون از آن جاری است. این تصویر، هرچند در قالب هنر ارائه شده بود، اما بهنوعی بازتاب و تداوم همان روایتهای یهودستیزانه محسوب میشد.
اکنون، پس از سالها نقد و گفتوگو، این اثر از محل خود برداشته شده و به جای آن، لوحی نصب شده که رویکردی کاملا متفاوت دارد. متن این لوح به چند زبان، از جمله عبری، نوشته شده و بهصراحت به اشتباهات تاریخی اشاره میکند: «ما اذعان میکنیم که در نقاط مختلف اروپا، اتهامات بیاساسی مبنی بر هتک حرمت مراسم عشای ربانی علیه جوامع یهودی مطرح شده است. این افتراها به آزار و اذیتهای ناعادلانه، قتلعام و اخراج یهودیان انجامید. ما به خاطر رنجی که این اتهامات به بار آورده، از یهودیان طلب بخشش میکنیم.»
در مراسم رونمایی از این لوح، رهبران مذهبی از هر دو جامعه حضور داشتند. اسقف اعظم منطقه با تاکید بر ناسازگاری یهودستیزی با پیام انجیل، بر ضرورت بازنگری در آموزهها و روایتهای تاریخی تاکید کرد و گفت: «انجیلِ مسیح به حقیقت، عدالت و برادری فرامیخواند. ما برای رنجِ ناشی از وقایع سال ۱۳۷۰ و یهودستیزیهای پس از آن، طلب بخشش میکنیم.»
در سوی دیگر، رهبر جامعه یهودیان بروکسل نیز این اقدام را گامی مثبت در مسیر گفتوگوی بین ادیان توصیف کرد، اما در عین حال بر اهمیت حفظ حافظه تاریخی تاکید داشت. او توضیح داد که حذف کامل آثار گذشته راهحل نیست، بلکه باید آنها را با توضیح و تفسیر درست همراه کرد تا به ابزاری برای آموزش و جلوگیری از تکرار اشتباهات تبدیل شوند.
این رویکرد، بازتابی از تحولی گستردهتر در کلیسای کاتولیک طی دهههای اخیر است؛ بهویژه پس از شورای واتیکان دوم در دهه ۱۹۶۰، که نگاه رسمی کلیسا به یهودیان را دگرگون کرد و بر رد یهودستیزی تاکید کرد. از آن زمان تاکنون، تلاشهایی برای بازسازی روابط میان مسیحیان و یهودیان صورت گرفته، اما اقداماتی از این دست نشان میدهد که این مسیر همچنان ادامه دارد.
آنچه امروز در بروکسل رخ داد، صرفا یک تغییر فیزیکی در فضای یک کلیسا نبود، بلکه نشانهای از پذیرش مسئولیت تاریخی و تلاشی برای التیام زخمهایی است که قرنها پیش ایجاد شدهاند. این اقدام میتواند الگویی برای دیگر نهادهای مذهبی و فرهنگی باشد تا با شجاعت، گذشته خود را بازبینی کرده و راهی تازه برای آیندهای مبتنی بر حقیقت و همزیستی بگشایند.
