توافق بدون آزادی؛ واشینگتن به دنبال مهار اتمی، تهران در سایه پرونده سنگین حقوق بشر
در حالی که مقامهای آمریکایی توافق جدید با جمهوری اسلامی را گامی برای پایان جنگ و مهار تنشهای منطقهای توصیف میکنند، اظهارات تازه جیدی ونس معاون رئیسجمهور آمریکا، نشان میدهد که تغییر ساختار قدرت در ایران هرگز بخشی از اهداف واشینگتن نبوده است. این موضع بار دیگر این پرسش را در میان بسیاری از ایرانیان مطرح کرده که آیا در مذاکرات اخیر، سرنوشت میلیونها شهروندی که دههها با سرکوب، زندان، اعدام و نقض گسترده حقوق بشر روبهرو بودهاند، اساسا جایی در محاسبات قدرتهای جهانی داشته است یا خیر.
جیدی ونس در گفتوگویی با «مگان کلی» تصریح کرد: «دونالد ترامپ هرگز نگفت که هدف اقدامات او، به قدرت رساندن رضا پهلوی در ایران است.» او توضیح داد که تمرکز اصلی رئیسجمهور آمریکا از ابتدا بر جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به تواناییهای هستهای مورد نگرانی واشینگتن بوده و نه تغییر حکومت در ایران.
این اظهارات در واقع تاییدی بر موضعی است که ترامپ نیز پس از اعلام آتشبس بر آن تاکید کرد. رئیسجمهور آمریکا با رد ایده «تغییر رژیم» گفت که تجربه دهههای گذشته نشان داده چنین پروژههایی اغلب به نتایج مورد انتظار نمیرسند و در نهایت این تحولات باید از درون جوامع شکل بگیرد.
با این حال، منتقدان توافق اخیر معتقدند تمرکز صرف بر پرونده هستهای، موجب نادیده گرفتن یکی از مهمترین واقعیتهای ایران معاصر شده است؛ واقعیتی که در گزارشهای سازمانهای حقوق بشری بینالمللی بارها مستند شده است. از سرکوب اعتراضات سراسری و بازداشت هزاران شهروند گرفته تا اجرای گسترده احکام اعدام، محدودیت آزادیهای مذهبی و فشار بر اقلیتهای قومی و دینی، جمهوری اسلامی همچنان یکی از پرچالشترین پروندههای حقوق بشری جهان را در اختیار دارد.
در همین چارچوب، شاهزاده رضا پهلوی توافق اخیر را «نتیجه معامله و سازش با یک رژیم جنایتکار» توصیف کرد و هشدار داد: «توافق با رژیمی که تنها در دو روز، بیش از ۴۰ هزار معترض را به قتل رساند، نهتنها از نظر اخلاقی نادرست است، بلکه از منظر راهبردی نیز خطایی فاجعهبار خواهد بود.» او در گفتوگو با مجله تایمز تاکید کرد که هرگونه توافق بلندمدت با جمهوری اسلامی در نهایت با شکست مواجه خواهد شد؛ زیرا به باور او، ماهیت این نظام با اصول جهان آزاد سازگار نیست.
بخش دیگری از اظهارات ونس نیز توجه ناظران را جلب کرد؛ جایی که او از احتمال بازگشت ایران به اقتصاد جهانی در صورت پایبندی به توافق سخن گفت. معاون رئیسجمهور آمریکا اعلام کرد که واشینگتن آماده است در صورت اجرای تعهدات، مسیر ادغام دوباره ایران در اقتصاد بینالمللی را تسهیل کند. این موضع از نگاه برخی تحلیلگران، نشان میدهد که اولویت اصلی دولت ترامپ نه تحول سیاسی در ایران، بلکه دستیابی به توافقی است که نگرانیهای امنیتی آمریکا را برطرف کرده و از گسترش بحران در منطقه جلوگیری کند.
در عین حال، محرمانه ماندن متن تفاهمنامه همچنان پرسشهای فراوانی را برانگیخته است. ونس ضمن اشاره به نقش میانجیهایی مانند قطر و پاکستان گفت برخی حساسیتهای دیپلماتیک و منطقهای مانع انتشار فوری جزئیات توافق شده است. با این وجود، منتقدان معتقدند افکار عمومی ایران حق دارد بداند درباره آینده کشورش چه تصمیمهایی گرفته شده و چه امتیازهایی میان طرفین رد و بدل شده است.
برای بسیاری از فعالان مدنی، مسئله اصلی این است که در تمام گفتوگوهای مربوط به برنامه هستهای، تحریمها و امنیت منطقهای، حقوق مردم ایران بار دیگر به حاشیه رانده شده است. از این منظر، توافق اخیر اگرچه ممکن است خطر یک رویارویی نظامی گسترده را کاهش دهد، اما تا زمانی که موضوع آزادیهای اساسی، عدالت و پاسخگویی ناقضان حقوق بشر در ایران نادیده گرفته شود، بعید است بتواند پاسخگوی مطالبات بخش بزرگی از جامعه ایران باشد.
از نگاه بسیاری از ناظران، توافق جدید بیش از آنکه نقطه عطفی برای آینده سیاسی ایران باشد، بازتاب برخوردی واقعگرایانه میان دو دولت است؛ یکی در پی حفظ بقای خود و دیگری در جستوجوی تامین منافع امنیتی و راهبردی خویش. در این میان، همچنان این مردم ایران هستند که سرنوشت و خواستههایشان در حاشیه مذاکرات باقی مانده است.
