24 april, het zwijgen dat de geschiedenis verwondde: “Van het lijden van de Armeniërs tot het onrustige geweten van de wereld”
24 april herinnert aan een van de donkerste hoofdstukken in de menselijke geschiedenis; een dag waarop de herinnering aan lijden, ballingschap en de vernietiging van een groot deel van het Armeense volk het geweten van de wereld uitdaagt. Op deze dag herdenken christenen en vrijheidsstrijders over de hele wereld de slachtoffers die het leven verloren tijdens gebeurtenissen die veel historici beschouwen als de genocidium van de Armeniërs. Dit gebeuren is niet alleen een menselijk tragedie, maar ook een diepe wond in het lichaam van de christelijke geschiedenis; want de Armeniërs behoren tot een van de oudste christelijke volkeren van de wereld.
Wat deze ramp dieper en blijvender maakte, is niet alleen de gewelddadige omvang ervan, maar ook de beperkte, verspreide en in veel gevallen passieve reactie van de mondiale samenleving in die tijd. In het begin van de twintigste eeuw was de wereld verwikkeld in omvangrijke geopolitieke veranderingen, oorlogen en machtsrivalisering van grote mogendheden. In zo’n klimaat werd het lijden van een volk, hoe groot ook, naar de achtergrond verdrongen. Deze onverschilligheid was niet alleen een historische fout, maar leidde op een bepaalde manier tot de vorming van een gevaarlijk patroon: een patroon waarin, als een misdaad voldoende aandacht niet krijgt of geen politieke kosten met zich meebrengt, kan doorgaan zonder ernstige gevolgen.
Vanuit christelijk perspectief herinnert dit gebeuren aan een fundamentele morele verantwoordelijkheid: “naast de onderdrukten staan en getuigen van de waarheid.” De leer van Christus roept zijn volgelingen op zich in te zetten voor menselijke waardigheid en tegen onrecht te strijden. Binnen dit kader wordt stilzwijgen tegenover onrechtvaardigheid niet als neutraliteit beschouwd, maar als een vorm van afstand nemen van de waarheid. De Kerk en religieuze instellingen spelen in dergelijke kritieke momenten een belangrijke rol bij het vormen van het publieke geweten; een rol die, als deze niet correct vervuld wordt, kan leiden tot normalisatie van lijden en onrecht.
Vanuit analytisch perspectief geloven veel onderzoekers dat de manier waarop de wereld met gebeurtenissen in het begin van de twintigste eeuw is omgegaan, inclusief wat de Armeniërs is overkomen, direct van invloed is geweest op de vorming van mensenrechtensystemen in latere decennia. Bijvoorbeeld, na rampen zoals de Holocaust, bewoog de internationale gemeenschap geleidelijk in de richting van het opstellen van conventies en mechanismen ter voorkoming van genocide en misdaden tegen de mensheid. Dit verschil in reacties toont aan hoeveel invloed erkenning en benoemen van een ramp kan hebben op het voorkomen van herhaling.
In deze context, als de internationale gemeenschap ten aanzien van de massamoord op de Armeniërs een duidelijker, eensgezinder en transparanter standpunt had ingenomen en dit gebeuren eerder en zonder twijfel op wereldwijd niveau was erkend, zouden internationale normen voor de aanpak van staatgeweld eerder kunnen zijn gevormd. Zo’n situatie had de politieke, juridische en morele kosten van onderdrukking en massamoord voor regeringen op verschillende plaatsen in de wereld aanzienlijk kunnen verhogen en als een afschrikkend middel kunnen werken.
Deze analyse is natuurlijk geen vereenvoudiging van de geschiedenis of directe toewijzing van huidige gebeurtenissen aan één factor uit het verleden, maar een benadrukking van een belangrijk principe: “mondiale onverschilligheid kan de basis vormen voor herhaling van geweld.” In een wereld waar reacties op menselijke rampen ongelijk en selectief zijn, is de impliciete boodschap aan schenders van mensenrechten dat er altijd mogelijkheden voor ontsnapping aan verantwoording zijn.
Vandaag de dag staat de wereld ook nog voor vergelijkbare vragen: “Reageert de internationale gemeenschap op menselijk lijden op een tijdige, rechtvaardige en effectieve manier? Hebben historische ervaringen, vooral rampen die gepaard gingen met stilzwijgen, de wereldgevoeligheid voor menselijk lijden kunnen vergroten? En het allerbelangrijkste: hebben religieuze, burgermaatschappelijke en mediaïnstellingen hun rol bij het voorkomen van herhaling van dergelijke rampen goed kunnen vervullen?”
Herdenking van 24 april is niet louter een terugblik op het verleden; het is een poging tot herontleding van de verantwoordelijkheden van vandaag. Deze dag roept het geweten van de mensheid op om, ongeacht grenzen, politiek en korte-termijnbelangen, niet stil te zwijgen tegenover welk onrecht dan ook. Want de geschiedenis heeft herhaaldelijk getoond: stilzwijgen tegenover het lijden van anderen is nooit kosteloos; noch voor de slachtoffers noch voor de toekomst van de wereld.
Auteur: M.R
