محمدرضا شاه پهلوی؛ پادشاهی که رؤیای ایران نیرومند را در سر داشت

امروز ۲۷ ژوئیه، چهل‌وششمین سالگرد درگذشت محمدرضا شاه پهلوی، آخرین پادشاه ایران است؛ شخصیتی که نام او همچنان یکی از بحث‌برانگیزترین و در عین حال اثرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود. او در ۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰، پس از ماه‌ها مبارزه با بیماری سرطان، در سن ۶۰ سالگی در بیمارستان نظامی معادی قاهره پایتخت مصر، درگذشت و با برگزاری مراسم تشییع رسمی به دستور «انور سادات» رئیس‌جمهور وقت مصر، در مسجد الرفاعی قاهره به خاک سپرده شد.

برای بسیاری از ایرانیان، محمدرضا شاه تنها یک پادشاه نبود، بلکه نماد دورانی است که ایران با سرعتی کم‌سابقه در مسیر نوسازی، توسعه اقتصادی، صنعتی شدن و افزایش جایگاه بین‌المللی گام برمی‌داشت. او از نخستین سال‌های سلطنت خود در 22 سالگی، توسعه ایران را ماموریت اصلی حکومت می‌دانست و بارها تاکید کرد که هدفش رساندن ایران به جایگاهی درخور تمدن و تاریخ کهن این سرزمین است.

یکی از مهم‌ترین برنامه‌های دوران سلطنت او «انقلاب سفید» بود؛ مجموعه‌ای از اصلاحات اقتصادی و اجتماعی که شامل اصلاحات ارضی، گسترش آموزش، سهیم کردن کارگران در سود کارخانه‌ها، توسعه بهداشت، حق رای زنان و مبارزه با بی‌سوادی می‌شد. این اصلاحات، هرچند با انتقادهایی نیز روبه‌رو بود، اما نقش مهمی در دگرگونی ساختار اقتصادی و اجتماعی ایران ایفا کرد و زمینه رشد طبقه متوسط، گسترش دانشگاه‌ها و توسعه زیرساخت‌های کشور را فراهم ساخت.

در دوران حکومت محمدرضا شاه، پروژه‌های عظیم عمرانی در سراسر کشور اجرا شد. احداث سدها، نیروگاه‌ها، صنایع فولاد، پتروشیمی، پالایشگاه‌ها، بنادر، فرودگاه‌ها، شبکه‌های گسترده راه‌سازی و توسعه آموزش عالی، بخشی از برنامه‌ای بود که هدف آن، تبدیل ایران به یکی از قدرت‌های صنعتی آسیا بود.

در دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، ایران از نظر رشد اقتصادی در شمار کشورهای دارای بالاترین نرخ رشد جهان قرار گرفت و بسیاری از ناظران بین‌المللی، از آن به عنوان یکی از اقتصادهای نوظهور یاد می‌کردند.

میهن‌دوستی، یکی از ویژگی‌هایی است که هواداران محمدرضا شاه بیش از هر چیز بر آن تاکید می‌کنند. او در سخنرانی‌ها و نوشته‌های خود، بارها از ایران به عنوان «میهن جاویدان» یاد کرد و باور داشت که پیشرفت کشور باید فراتر از اختلاف‌های سیاسی باشد. علاقه او به تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران باستان نیز در بسیاری از برنامه‌های فرهنگی آن دوران، از جمله برگزاری جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی و سرمایه‌گذاری در حفظ آثار تاریخی، بازتاب یافت.

محمدرضا شاه همچنین تلاش می‌کرد ایران را به کشوری مستقل و اثرگذار در منطقه تبدیل کند. سیاست خارجی او بر تقویت توان دفاعی، توسعه اقتصادی و ایفای نقشی فعال در خاورمیانه استوار بود. در سال‌های پایانی حکومتش، ایران به یکی از قدرت‌های مهم منطقه تبدیل شده بود و نقش تعیین‌کننده‌ای در امنیت خلیج فارس ایفا می‌کرد. هرچند روابط نزدیکی با کشورهای غربی به‌ویژه ایالات متحده، داشت، اما در مقاطع مختلف نیز بر تصمیم‌گیری مستقل ایران تاکید می‌کرد و در موضوعاتی مانند قیمت نفت و سیاست‌های اوپک، مواضعی اتخاذ کرد که با خواست برخی قدرت‌های غربی همسو نبود. این رویکرد باعث شد روابط او با برخی دولت‌های غربی در برهه‌هایی با تنش همراه شود.

پس از انقلاب ۱۳۵۷ و آغاز حکومت جمهوری اسلامی، محمدرضا شاه ایران را ترک کرد و ماه‌های پایانی عمر خود را در تبعیدی دشوار در چند کشور سپری کرد. بسیاری از دولت‌ها، تحت فشار شرایط سیاسی آن زمان، از پذیرش دائمی او خودداری کردند تا سرانجام انور سادات رئیس‌جمهور مصر، از او استقبال کرد و تا پایان عمر در کنار او ماند. شاه سرانجام در ۲۷ ژوئیه ۱۹۸۰ در قاهره چشم از جهان فروبست.

چهار دهه پس از درگذشت آخرین پادشاه ایران، ارزیابی کارنامه او همچنان موضوعی زنده در فضای سیاسی و تاریخی ایران است. با این حال، حتی بسیاری از منتقدان نیز نقش او را در صنعتی شدن، توسعه زیرساخت‌ها، گسترش آموزش، تقویت ارتش و افزایش جایگاه بین‌المللی ایران انکارناپذیر می‌دانند، هرچند درباره شیوه حکومت، تمرکز قدرت و وضعیت آزادی‌های سیاسی در آن دوران دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

امروز، در چهل‌وششمین سالگرد درگذشت محمدرضا شاه پهلوی، نام او همچنان برای بخش بزرگی از ایرانیان با خاطره «ایرانِ در حال توسعه»، «آرزوی پیشرفت» و باور به ساختن «کشوری نیرومند، آباد و سربلند» گره خورده است؛ آرزویی که همچنان در ذهن و زبان بسیاری از ایرانیان زنده مانده است.

روحش شاد و یادش گرامی‌باد

نویسنده: م.ر