تکتم رمضانی در زندان وکیلآباد جان باخت؛ وقتی درمان به امتیاز تبدیل میشود
«تکتم رمضانی» زن ۳۷ ساله زندانی در وکیلآباد مشهد، پس از چهار روز تحمل درد شدید شکمی و بنا بر گزارشها در پی تاخیر در انتقال به بیمارستان جان باخت. مرگ او بار دیگر مسئله محرومیت زندانیان در ایران از مراقبت پزشکی بهموقع را برجسته میکند؛ حقی که حتی ارتکاب جرم نیز نمیتواند از انسان سلب کند.
بر اساس گزارشی که سازمان حقوق بشری ههنگاو منتشر کرده، تکتم رمضانی ۳۷ ساله و اهل مشهد، روز سهشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ برابر با ۱۱ اوت ۲۰۲۶، در بند دو زنان زندان وکیلآباد مشهد جان خود را از دست داده است.
طبق این گزارش، رمضانی طی چهار روز پیش از مرگ از درد شدید در ناحیه شکم و کیسه صفرا رنج میبرد و با وخیمتر شدن وضعیت جسمانی، خود او و همبندیهایش بارها خواستار رسیدگی پزشکی و انتقال او به بیمارستان شده بودند. طبق اظهارات همبندیهای وی، مسئولان زندان و بهداری، با وجود وخامت وضعیت تکتم، از انتقال فوری وی به یک مرکز درمانی تخصصی خارج از زندان خودداری کردند و در نهایت، پارگی کیسه صفرا به مرگ او انجامید.
جزئیات این پرونده تاکنون عمدتا از سوی منابع حقوق بشری منتشر شده و درباره ادعای «تعلل عمدی» مسئولان زندان، توضیح رسمی مستقلی از سوی مقامهای قضایی یا سازمان زندانهای ایران منتشر نشده است. از این رو، این بخش از گزارش باید در چارچوب ادعای منابع حقوق بشری مورد توجه قرار گیرد.
تکتم رمضانی پیشتر در ارتباط با اتهامات مربوط به «مواد مخدر» بازداشت و به حبس محکوم شده بود و در دوران حبس، به عنوان کارگر در بخش جمعآوری زبالههای زندان نیز فعالیت میکرد.
اما حتی اگر اتهامات مطرحشده علیه یک زندانی درست باشد، موضوع اصلی در چنین پروندهای نباید گم شود: «زندانی با ورود به زندان، حق حیات و حق برخورداری از مراقبت پزشکی را از دست نمیدهد.»
محکومیت به حبس، مجازاتِ سلب آزادیست، نه مجازاتِ محرومیت از درمان. یک زندانی ممکن است مرتکب قتل، سرقت، جرایم مرتبط با مواد مخدر یا هر جرم دیگری شده باشد؛ اما مسئولیت کیفری او نمیتواند مجوزی برای بیتوجهی به یک وضعیت پزشکی اضطراری یا جلوگیری از دسترسی او به درمان ضروری باشد.
این مسئله در مورد زندانهای ایران نگرانی تازهای نیست. دیدهبان حقوق بشر در اکتبر ۲۰۲۵، پس از مرگ سه زن زندانی در زندان قرچک، اعلام کرد که این مرگها نمونهای از یک الگوی دیرینه در محروم کردن زندانیان از مراقبت پزشکی است. این سازمان تاکید کرد که مقامهای ایرانی با محروم کردن زندانیان از مراقبتهای پزشکی، حتی میتوانند به مرگ آنان کمک کنند.
دیدهبان حقوق بشر در گزارش سال ۲۰۲۶ خود درباره ایران، اعلام کرد که محرومیت عمدی زندانیان از مراقبت پزشکی مناسب و بهموقع، همچنان گسترده و سیستماتیک است. این سازمان به مواردی از زندانیان بیمار اشاره کرده که از انتقال به مراکز درمانی خارج از زندان و دریافت مراقبتهای تخصصی محروم ماندهاند.
عفو بینالملل نیز سالهاست درباره همین مسئله هشدار داده است. این سازمان در گزارشی درباره وضعیت مراقبت پزشکی در زندانهای ایران، موارد متعددی را مستند کرده که در آنها انتقال زندانیان به بیمارستان با تاخیر انجام شده یا حتی پس از انتقال، درمان به موقع صورت نگرفته است. در برخی موارد، زندانیان در زندان یا هنگام انتقال به بیمارستان جان خود را از دست دادهاند.
مرگ تکتم رمضانی، در صورت تایید جزئیات گزارششده، بنابراین تنها یک پرونده فردی نیست؛ بلکه یادآور یک پرسش اساسی درباره وضعیت زندانهای ایران است: آیا جان یک زندانی، به دلیل ارتکاب جرم، ارزش کمتری پیدا میکند؟
حقوق بشر بر این اصل استوار است که کرامت انسان حتی در شرایط حبس از بین نمیرود. زندانی ممکن است آزادی رفتوآمد خود را از دست بدهد، اما حق حیات، منع شکنجه و رفتار غیرانسانی و حق برخورداری از مراقبتهای پزشکی مناسب همچنان پابرجاست.
به همین دلیل، بحث درباره تکتم رمضانی نباید به این محدود شود که او به چه اتهامی زندانی بوده است. حتی اگر اتهام او اثبات شده و حکم قضایی دربارهاش صادر شده باشد، پرسش درباره نحوه برخورد مسئولان زندان با بیماری او همچنان پابرجاست: آیا چهار روز درد شدید، هشدار کافی برای انتقال یک زندانی به بیمارستان نبود؟ آیا امکانات پزشکی زندان برای تشخیص و درمان وضعیت او کافی بود؟ و اگر انتقال به بیمارستان ضروری بوده، چرا بهموقع انجام نشده است؟
این پرسشها اهمیت بیشتری پیدا میکنند، زیرا گزارشهای نهادهای بینالمللی نشان میدهند که مشکل دسترسی زندانیان ایرانی به درمان، محدود به یک زندان یا یک پرونده خاص نیست. دیدهبان حقوق بشر از «محرومیت عمدی و بهموقع» از مراقبت پزشکی، به عنوان بخشی از رفتار غیرانسانی با زندانیان در ایران یاد کرده و عفو بینالملل نیز موارد متعدد مرگ و آسیب جدی ناشی از تاخیر یا محرومیت از درمان را مستند کرده است.
در چنین شرایطی، دفاع از حق درمان زندانیان، به معنای دفاع از جرم آنها نیست؛ بلکه مسئله، دفاع از حق انسان است.
اگر قرار است زندان محل اجرای حکم باشد، نباید به محلی برای مجازات اضافی، محرومیت از درمان یا به خطر انداختن جان انسانها تبدیل شود. مسئولیت حکومت در قبال جان زندانی، با بسته شدن در سلول پایان نمییابد؛ بلکه از همان لحظه، تامین سلامت و کرامت او به مسئولیتی مستقیم برای نظام زندان تبدیل میشود.
مرگ تکتم رمضانی، آنگونه گزارش شده، نیازمند تحقیق مستقل و شفاف درباره علت مرگ، روند رسیدگی پزشکی، درخواستهای او و همبندیهایش برای انتقال به بیمارستان و عملکرد مسئولان زندان است. اگر کوتاهی یا تعمدی در جلوگیری از درمان او صورت گرفته باشد، مسئولان آن باید پاسخگو شوند.
چنین تحقیقاتی نه برای تبرئه یک زندانی از اتهامات احتمالی، بلکه برای دفاع از اصلی انجام میشود که نباید در هیچ زندانی فراموش شود: هیچ انسانی، حتی یک زندانی، نباید به دلیل محرومیت از درمان قابل پیشگیری، جان خود را از دست بدهد.
