ترامپ: تنگه هرمز را قلمرو آمریکا میکنیم؛ ادعایی که تنش با جمهوری اسلامی را به سطح تازهای برد
دونالد ترامپ رئیسجمهوری آمریکا، بار دیگر ایده اعلام تنگه هرمز بهعنوان «قلمروی ایالات متحده» را مطرح کرده و مدعی شده واشینگتن اکنون «کنترل کامل» این آبراه را در اختیار دارد؛ اظهاراتی که در بحبوحه بنبست مذاکرات با جمهوری اسلامی، کاهش شدید تردد کشتیها و افزایش نگرانیها درباره آینده یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان، تنش میان تهران و واشینگتن را وارد مرحلهای تازه کرده است.
دونالد ترامپ روز گذشته دوشنبه ۱۷ آگوست برابر با 26 مرداد در گفتوگو با خبرنگاران در کاخ سفید، بار دیگر از ایده اعلام تنگه هرمز بهعنوان قلمروی آمریکا دفاع کرد. او این ایده را «عالی» توصیف کرد و گفت واشینگتن در شرایط کنونی عملا کنترل آبراه را در اختیار دارد.
ترامپ در اینباره گفت: «ما اکنون آن را کنترل میکنیم. ما آن را با محاصره دریایی کنترل میکنیم و من این ایده را که آن را قلمروی آمریکا اعلام کنم، دوست دارم.» او در ادامه تاکید کرد: «ما کنترل کامل بر تنگه هرمز داریم.»
این اظهارات یک روز پس از پایان مهلت ۶۰ روزه تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی مطرح شد؛ توافقی که قرار بود زمینه مذاکرات گستردهتر برای پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز را فراهم کند، اما بدون دستیابی به توافق نهایی پایان یافت.
ترامپ همچنین گفت قصد ندارد چارچوب توافق با جمهوری اسلامی را تمدید کند و بار دیگر از تهران خواست شرایط مورد نظر واشینگتن را بپذیرد.
ترامپ در توضیح ادعای خود درباره کنترل تنگه هرمز، به عملیات دریایی آمریکا علیه جمهوری اسلامی اشاره کرد.
او گفت جمهوری اسلامی همچنان میتواند مشکلاتی ایجاد کند؛ از جمله مینگذاری در آبراه، اقدامی که به گفته او میتواند برای کشتیهای تجاری بسیار خطرناک باشد.
ترامپ در اینباره گفت: «هیچکس دوست ندارد کشتی میلیارد دلاریاش با برخورد به مین آسیب ببیند.» وی همچنین تاکید کرد: «محاصره دریایی کاملا موثر بوده است.»
رئیسجمهوری آمریکا همچنین مدعی شد که میلیونها بشکه نفت در حال حاضر از تنگه هرمز عبور میکند و گفت اگر وضعیت تغییر کند، امکان عبور نفت بیشتری از این آبراه وجود خواهد داشت.
ترامپ افزود: «اگر به آمار و ارقام نگاه کنید، متوجه میشوید که تنگه هرمز باز است و قیمت نفت در حال کاهش است و این کاهش ادامه خواهد داشت؛ مگر اینکه تصمیم بگیریم کاری بسیار شدیدتر از آنچه انجام میدهیم، انجام دهیم.»
با این حال، این تصویر با برخی دادههای مستقل درباره وضعیت کشتیرانی در تنگه هرمز تفاوت دارد. والاستریت ژورنال گزارش داده است که با وجود ادعای ترامپ درباره «کنترل کامل» تنگه، تعداد کشتیهایی که از این آبراه عبور میکنند بهشدت کاهش یافته است. بر اساس دادههای رهگیری کشتیها، در یکی از روزهای اخیر تنها ۱۴ شناور از تنگه عبور کردند؛ در حالی که پیش از جنگ این رقم بیش از ۱۳۰ کشتی در روز بود.
این روزنامه همچنین گزارش داده که بسیاری از کشتیها همچنان مسیرهایی را انتخاب میکنند که تحت تاثیر توانایی و تهدیدهای جمهوری اسلامی قرار دارند و حضور نیروی دریایی آمریکا بهتنهایی به معنای کنترل کامل رفتوآمد در آبراه نیست.
ترامپ در بخش دیگری از سخنان خود بار دیگر شرایط اقتصادی و نظامی جمهوری اسلامی را هدف گرفت. او در اینباره گفت: «جمهوری اسلامی در دردسر بزرگی افتاده است.» ترامپ همچنین مدعی شد جمهوری اسلامی با تورم ۳۰۰ درصدی روبهروست و افزود: «کشور آنها بههمریخته است، ارتش آنها کاملا شکست خورده و رژیم ایران به دردسر بزرگی افتاده است.»
رئیسجمهوری آمریکا در روزهای اخیر بارها تلاش کرده است فشار اقتصادی و نظامی علیه جمهوری اسلامی را نشانه ضعف تهران معرفی کند؛ در حالی که مذاکرات برای پایان جنگ و تعیین سازوکار بازگشایی تنگه هرمز همچنان به نتیجه نرسیده است.
ایده ترامپ درباره تنگه هرمز نخستین بار در روزهای اخیر مطرح نشد. او روز جمعه ۱۴ آگوست در نیویورک گفته بود که پس از شکست جمهوری اسلامی، قصد دارد تنگه هرمز را بهزودی «قلمروی ایالات متحده» اعلام کند.
ترامپ در آن سخنرانی گفته بود: «عملا همینطور است. ما محاصره دریایی داریم و هیچ شناوری بدون خواست ما نمیتواند عبور کند.»
اما تنها چند ساعت بعد، یک مقام ارشد کاخ سفید به خبرنگار والاستریت ژورنال گفت ترامپ پیش از طرح این موضوع با مشاورانش جلسهای نداشته و در هنگام بیان آن، «شوخی» میکرده است. با این حال، تکرار این ایده در کاخ سفید در ۱۷ آگوست، نشان میدهد که موضوع، دستکم در سطح اظهارات علنی رئیسجمهوری آمریکا، از یک جمله منفرد فراتر رفته است.
این در حالی است که ترامپ پیشتر نیز از اصطلاح «تنگه ترامپ» استفاده کرده بود. او در یکی از سخنرانیهای خود گفته بود جمهوری اسلامی باید مسیر «تنگه ترامپ» را باز کند و سپس توضیح داده بود که منظورش همان تنگه هرمز بوده است.
او در آن مقطع گفته بود: «اول گفتم «تنگه ترامپ»، منظورم همان تنگه هرمز بود. ببخشید، اشتباه خیلی بدی بود. اخبار جعلی خواهند گفت که من تصادفی این را گفتم؛ در مورد من هیچ چیز تصادفی نیست.»
ادعای تبدیل تنگه هرمز به قلمروی آمریکا، از نظر حقوقی با ادعای حضور یا کنترل نظامی تفاوتی اساسی دارد. تنگه هرمز میان ایران و عمان قرار دارد و آبهای ساحلی آن تحت حاکمیت و صلاحیت کشورهای ساحلی قرار میگیرد.
بر اساس کنوانسیون سازمان ملل متحد درباره حقوق دریاها، حاکمیت کشور ساحلی به آبهای سرزمینی آن تا سقف ۱۲ مایل دریایی گسترش مییابد. همچنین در مورد تنگههای مورد استفاده برای کشتیرانی بینالمللی، این کنوانسیون تصریح میکند که وضعیت حقوقی آبها و حاکمیت کشورهای ساحلی را تغییر نمیدهد.
از همین رو، صرف حضور نظامی یا اعمال محاصره دریایی، نمیتواند بهخودیخود مالکیت یا حاکمیت سرزمین آمریکا بر تنگه هرمز ایجاد کند. این تفاوت میان کنترل عملیاتی و حاکمیت سرزمینی، یکی از مهمترین ابعاد حقوقی اظهارات اخیر ترامپ است.
اهمیت این کشمکش تنها به ایران و آمریکا محدود نمیشود. تنگه هرمز یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان است. بر اساس تازهترین دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت از این تنگه عبور کرده که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و نزدیک به یکچهارم نفت معاملهشده از طریق دریا بوده است. به همین دلیل، هرگونه اختلال طولانیمدت در تردد کشتیها میتواند پیامدهایی فراتر از منطقه داشته باشد؛ از قیمت انرژی و هزینه حملونقل گرفته تا تورم و امنیت انرژی در کشورهای مختلف.
در روزهای اخیر نیز بازارهای نفت نسبت به تشدید تنش میان تهران و واشینگتن واکنش نشان دادهاند. والاستریت ژورنال گزارش کرده است که در ۱۷ اوت، قیمت نفت برنت حدود ۲.۷ درصد افزایش یافت و به ۹۰.۸۷ دلار در هر بشکه رسید؛ همزمان نفت وست تگزاس اینترمدیت نیز ۲.۵ درصد رشد کرد.
در مقابل، مقامهای جمهوری اسلامی ادعای آمریکا درباره تنگه هرمز را رد کردهاند. « کاظم غریبآبادی» معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، در واکنش به سخنان ترامپ گفته است: «تنگه هرمز ایرانی بوده، ایرانی هست و ایرانی خواهد ماند.»
این موضع نشان میدهد که تهران هرگونه تلاش واشینگتن برای تحمیل کنترل یا تغییر وضعیت حقوقی آبراه را تهدیدی مستقیم علیه حاکمیت خود تلقی میکند. در همین حال، جمهوری اسلامی و عمان درباره سازوکاری برای مدیریت تردد تجاری در تنگه هرمز گفتوگو کردهاند؛ اقدامی که میتواند به بازگشت بخشی از کشتیرانی تجاری کمک کند، اما واشینگتن با هر ترتیبی که کنترل موثر تهران بر تردد کشتیها را تثبیت کند، مخالف است.
اظهارات تازه ترامپ در شرایطی مطرح شده که مهلت ۶۰ روزه تفاهم میان آمریکا و جمهوری اسلامی به پایان رسیده و توافقی برای پایان جنگ و بازگشایی کامل تنگه هرمز حاصل نشده است.
از سوی دیگر، تهدید ترامپ علیه عمان در صورت ایجاد مانع بر سر راه سیاست آمریکا در قبال جمهوری اسلامی، دامنه بحران را حتی به یکی از متحدان واشینگتن در منطقه کشانده است. ترامپ در مصاحبهای با شبکه فاکسنیوز هشدار داده بود اگر عمان در مسیر سیاست آمریکا قرار گیرد، واشینگتن با این کشور برخورد نظامی خواهد کرد.
این تهدید در شرایطی مطرح شده که عمان یکی از مهمترین میانجیهای میان تهران و واشینگتن بوده است. در نتیجه، تنگه هرمز اکنون تنها یک مسیر حیاتی انتقال نفت نیست، بلکه به یکی از اصلیترین نقاط رویارویی نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی و دولت ترامپ تبدیل شده است.
ترامپ میگوید آمریکا «کنترل کامل» تنگه هرمز را در اختیار دارد و حتی از تبدیل آن به قلمروی آمریکا سخن میگوید. اما واقعیت میدانی پیچیدهتر است.
حضور نیروی دریایی آمریکا توانایی واشینگتن برای اسکورت کشتیها، اعمال محاصره و تهدید مسیرهای کشتیرانی جمهوری اسلامی را افزایش داده است؛ اما کاهش شدید تعداد کشتیهای عبوری نشان میدهد که تنگه هنوز به یک مسیر عادی و امن بینالمللی بازنگشته است.
از سوی دیگر، حقوق بینالملل نیز میان اعمال قدرت نظامی و مالکیت سرزمینی تفاوتی روشن قائل است. بنابراین، سخنان ترامپ را میتوان بیش از هر چیز، بخشی از فشار حداکثری واشینگتن بر جمهوری اسلامی دانست؛ فشاری که اکنون یکی از مهمترین آبراههای جهان را به مرکز یک رویارویی ژئوپلیتیک تبدیل کرده است.
در این میان، هرچه بحران طولانیتر شود، هزینه آن تنها متوجه تهران و واشینگتن نخواهد بود؛ بلکه بازار انرژی، تجارت جهانی و کشورهای وابسته به نفت و گاز منطقه نیز بیش از پیش در معرض پیامدهای آن قرار خواهند گرفت.
