Graftombe van Esther en Mordechai heropend, maar veiligheid blijft onder dreiging

De historische graftombe van ‘Esther en Mordechai’ in Hamadan is na voltooiing van restauratie en reconstructiewerkzaamheden opnieuw geopend voor joodse pelgrims en bezoekers. Maar achter het nieuws van de heropening van deze bedevaartplaats schuilt een geschiedenis van branden, bedreigingen en aanvallen die een ernstige vraag oproept: is voor religieuze minderheden in Iran louter reconstructie van een gebouw voldoende, of moeten ook veiligheid, vrijheid van bedevaart en het recht op erfgoed uit hun religie worden gegarandeerd?

Volgens een mededeling van de Joodse Gemeenteorganisatie van Teheran zijn de restauratiewerkzaamheden aan de graftombe van Esther en Mordechai in Hamadan afgerond en kan deze locatie opnieuw joodse pelgrims ontvangen. Desondanks moeten pelgrims die willen bezoeken de Joodse Gemeenteorganisatie minstens een week voordat zij gaan reizen hiervan op de hoogte stellen, zodat de nodige coördinatie kan plaatsvinden voor toestemming tot ingang.

Deze verplichting voor veiligheidcoördinatie mag dan op het oog slechts een administratief proces zijn, maar in het licht van de geschiedenis van incidenten op deze locatie geeft het een ander beeld; een beeld van een bedevaartplaats die decenialang niet alleen met vragen van veiligheid en beperkte toegang worstelt, in plaats van alleen maar een plaats voor gebed, bedevaart en het bewaren van historische herinneringen.

Volgens joodse traditie is de graftombe van Esther en Mordechai de rustplaats van koningin Esther uit het joodse hof van koning Xerxes en van Mordechai; twee figuren wier verhaal in het boek ‘Esther’ in het Oude Testament wordt verteld.

Het belang van deze plaats beperkt zich niet alleen tot de joodse gemeenschap. Het UNESCO-dossier over het historisch erfgoed van Hamadan presenteert de graftombe van Esther en Mordechai als een van de kenmerken van het joodse erfgoed van deze stad. De graftombe zelf is in 1937 onder nummer 291 in de lijst van nationale monumenten van Iran ingeschreven.

Om deze reden kan de bescherming van deze plaats niet louter als een aangelegenheid van een religieuze minderheid worden beschouwd. Dit gebouw maakt deel uit van de gelaagde geschiedenis van Iran; een geschiedenis waarin joden, christenen, moslims en andere religieuze en culturele groepen elk een deel van het geheugen van dit land hebben gevormd.

Maar zorgen over de veiligheid van de graftombe zijn niet ongebruikelijk. In mei 2020 werd bericht over een brand in dit complex. Plaatselijke autoriteiten spraken destijds van beperkte schade en het begin van restauratiewerkzaamheden, en de oorzaak van de brand werd niet definitief verklaard.

Maar een van de ernstigste incidenten vond plaats in maart 2024, toen video’s werden verspreid van het werpen van brandbare stoffen en molotovcocktails naar de graftombe. Plaatselijke autoriteiten stelden dat de daders met behulp van beveiligingscamerabeelden werden geïdentificeerd, en berichten gaven aan dat geen ernstige schade aan het hoofdgebouw was ontstaan.

Deze aanval vond plaats op een moment dat de spanningen tussen de Islamitische Republiek en Israël waren opgelopen, en in sommige gepubliceerde verslagen werd het optreden van de aanvallers voorgesteld als vergeldingsmaatregelen voor de aanval op het consulaat van de Islamitische Republiek in Damascus. Maar het belangrijkste punt is dit: Esther en Mordechai zijn niet Israël, het is een joodse bedevaartplaats in het hart van Irans geschiedenis.

Het omzetten van een religieuze en historische plaats in een doelwit voor politieke afrekeningen, door welke groep dan ook, is niets anders dan het opofferen van erfgoed en de veiligheid van gewone burger in politieke conflicten. Joods zijn vernietigt het Iraans zijn niet.

De joodse gemeenschap van Iran is een van de oudste joodse gemeenschappen ter wereld. De bevolking van deze gemeenschap is de afgelopen decennia sterk afgenomen; verschillende bronnen schatten het aantal joden in Iran nu op ongeveer 8 tot 10 duizend mensen, hoewel de cijfers uiteenlopen.

Deze bevolkingsdaling is niet slechts een statistisch gegeven; eraan voorafgaand bevinden zich migratie van generaties, veiligheidszorgen, maatschappelijke beperkingen en diepe politieke en economische veranderingen.

In dergelijke omstandigheden wordt het behoud van plaatsen zoals Esther en Mordechai des te belangrijker. Wanneer de bevolking van een kleine gemeenschap afneemt, zijn synagogen, graven, scholen, begraafplaatsen en bedevaartplaatsen van die gemeenschap niet alleen gebouwen; zij zijn bewaarders van een deel van de identiteit en herinnering van een volk.

Als deze weinige resterende plaatsen ook nog eens met bedreigingen, branden of veiligheidsbeperkingen worden geconfronteerd, is het natuurlijk dat vragen over de toekomst van de aanwezigheid van religieuze minderheden in Iran urgenter worden. Irans erfgoed kan niet selectief worden behouden.

De Islamitische Republiek mag spreken over Irans historische diversiteit, maar de echte test ligt niet in slogans, maar in praktische bescherming van plaatsen die aan religieuze minderheden toebehoren.

Bescherming van een joodse bedevaartplaats mag niet als een bijzonder voorrecht worden beschouwd. Net zoals een moskee, kerk of islamitische bedevaartplaats tegen aantasting beschermd moet zijn, heeft een synagoge of joods graf ook recht op dezelfde bescherming.

Ook vanuit christelijk perspectief zijn menselijke waardigheid en respect voor de ander niet gebonden aan religie, etniciteit of politieke positie. De Bijbel nodigt herhaaldelijk uit tot vrede, liefde en het vermijden van wraak. Men kan niet over geloof en moraal spreken en tegelijkertijd toestaan dat politieke meningsverschillen heilige plaatsen van een religieuze gemeenschap in een wraakterrein veranderen.

De heropening van de graftombe van Esther en Mordechai is goed nieuws; maar nog beter nieuws zou het zijn als er ooit een dag komt waarop een joodse bedevaartplaats niet eerst veiligheidsdreigingen en veiligheidstoelatingen hoeft door te staan om open te kunnen blijven.

Irans erfgoed behoort toe aan alle Iraniërs, en veiligheid en vrijheid van aanbidding zijn het recht van alle burgers, ongeacht religie of geloof.