ثبت ملی موزه موسیقی ارامنه و گورستانهای تاریخی اصفهان

موزه موسیقی ارامنه در جلفای نو و مجموعهای از گورستانهای تاریخی ارامنه در استان اصفهان، در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدند؛ اقدامی برای پاسداری از بخشی از تاریخ چندصدساله مسیحیان ایران که در عین حال، پرسشهایی جدی درباره عملکرد جمهوری اسلامی در حفاظت از کلیساها و اموال متعلق به این جامعه مطرح میکند.
«روحالله سیدالعسگری» معاون میراثفرهنگی ادارهکل میراثفرهنگی استان اصفهان، اعلام کرد که در نشست شورای ملی ثبت آثار، پرونده شماری از بناها و محوطههای تاریخی متعلق به اقلیتهای دینی بررسی و آثار واجد شرایط به ثبت ملی رسیدهاند.
مهمترین بنای ثبتشده در این مجموعه، «خانه آبراهامیان» است؛ ساختمانی که در گذشته بهعنوان یتیمخانه ارامنه مورد استفاده قرار میگرفت و اکنون موزه موسیقی ارامنه اصفهان در آن فعالیت میکند. این بنا در جلفای نو قرار دارد؛ محلهای که از سدههای گذشته یکی از مهمترین کانونهای حضور و زندگی ارامنه در ایران بوده است.
در کنار این موزه، گورستانهای تاریخی ارامنه در فریدونشهر، از جمله گورستانهای هوانس یک و دو و همچنین گورستانهای مریم مقدس، نرسس مقدس، برفانبار و چند روستای استان، از جمله خلیلآباد، خنگ، سروشجان، بیجگرد و میلاگرد، در فهرست آثار ملی قرار گرفتهاند. این گورستانها تنها محل دفن درگذشتگان نیستند؛ سنگقبرها، کتیبهها و نشانههای تاریخی آنها بخشی از حافظه جمعی و شواهد ماندگار حضور چندصدساله ارامنه در این منطقه به شمار میروند.
سیدالعسگری ثبت این آثار را گامی برای شناسایی میراث کمتر دیدهشده اقلیتهای دینی دانسته و تاکید کرده است که این یادگارها به یک جامعه خاص محدود نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی اصفهان محسوب میشوند.
اما ثبت ملی این آثار در شرایطی صورت میگیرد که سابقه برخورد جمهوری اسلامی با بخشی از میراث مسیحیان، تصویری متفاوت و نگرانکننده نیز نشان میدهد.
در خرداد ۱۴۰۵، کلیسای تاریخی انجیلی مشهد، بنایی متعلق به دوره قاجار و پهلوی اول که پیشتر در فهرست آثار ملی ثبت شده بود، در عملیاتی شبانه تخریب شد. پس از واکنشهای عمومی، مقامهای استانی از توقف تخریب و ضرورت حفاظت از بقایای ساختمان سخن گفتند و استاندار خراسان رضوی وعده بازسازی آن را مطرح کرد؛ با این حال، در آبان همان سال، بخشهای باقیمانده کلیسا نیز شبانه تخریب شد. هویت عاملان مستقیم این تخریب بهطور مستقل روشن نشده است، اما این رویداد پرسشهای جدی درباره نظارت و مسئولیت نهادهای مربوطه بر جای گذاشت.
نمونه دیگر، مجموعه کلیسای انجیلی پطرس مقدس در تهران است. کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل در بیانیهای در ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶، مصادره این مجموعه و اخراج ۲۷ شهروند ارمنی و آشوری ساکن آن را محکوم کردند. این مجموعه علاوه بر ساختمان کلیسا، شامل خانههای مسکونی، دو مدرسه و دفترهای نهادهای مسیحی بود. به گفته کارشناسان سازمان ملل، حکم انتقال مالکیت این مجموعه در سال ۱۹۹۸ از سوی دادگاه انقلاب صادر شده بود و مبنای اقدامهای بعدی قرار گرفت.
در تبریز نیز کلیسای انجیلی آشوری در سال ۲۰۱۹ با دخالت ماموران امنیتی تعطیل شد؛ صلیب بالای برج آن برداشته شد و قفلهای ساختمان تغییر کرد. گزارش مرکز مستندسازی حقوق بشر ایران نیز از مصادره، تغییر کاربری یا تخریب شماری از املاک کلیسایی در شهرهای مختلف کشور طی دهههای گذشته خبر داده است.
این موارد نشان میدهد که مسئله فقط فرسایش طبیعی بناهای تاریخی نیست؛ در برخی پروندهها، تصمیمهای قضایی و اداری، مصادره املاک، تعطیلی کلیساها و محدودیت فعالیت اجتماعات مسیحی نیز در سرنوشت این میراث نقش داشتهاند.
البته باید میان وضعیت جوامع تاریخی ارمنی و آشوری که در قانون اساسی بهعنوان اقلیتهای دینی شناخته شدهاند و وضعیت شهروندان مسیحی تبدیلشده تمایز قائل شد؛ محدودیتها و فشارها بر این گروهها یکسان نیست. با این حال، حفاظت از حق مالکیت، عبادت و نگهداری مکانهای تاریخی، حقی است که نباید به نوع کلیسا یا پیشینه قومی و مذهبی پیروان آن وابسته باشد.
ثبت ملی موزه موسیقی ارامنه و گورستانهای تاریخی اصفهان، اقدامی مثبت و قابل توجه است؛ اما ارزش واقعی چنین تصمیمی زمانی آشکار میشود که حفاظت از میراث مسیحیان به اقدامی مستمر و عملی تبدیل شود: از مرمت و نگهداری بناها گرفته تا جلوگیری از مصادره، تخریب و تغییر کاربری غیرشفاف آنها.
نمیتوان از همزیستی تاریخی ادیان و تنوع فرهنگی ایران سخن گفت، اما در برابر تخریب کلیساها، تعطیلی مکانهای عبادت و از دست رفتن اموال جوامع مسیحی سکوت کرد. میراث ارامنه و دیگر مسیحیان ایران بخشی از تاریخ این سرزمین است؛ حفاظت از آن نه امتیازی برای یک اقلیت، بلکه مسئولیتی عمومی و فرهنگی است.




