هشدار درباره تشدید فرسایش آرامگاه کوروش
مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، از تشدید فرسایش سنگ‌های آرامگاه کوروش بزرگ و دیگر بناهای هخامنشی خبر داده و گفته است سرعت تخریب آثار سنگی این مجموعه، از اقدامات حفاظتی پیشی گرفته است. این هشدار در حالی مطرح می‌شود که اسناد یونسکو نشان می‌دهند بسیاری از تهدیدهای پاسارگاد، از جمله فرسایش سنگ‌ها، خطر سیلاب و فشار فعالیت‌های کشاورزی، دست‌کم از بیش از دو دهه پیش شناسایی شده بودند.
«عبدالرضا نصیری‌اصل» مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، در گفت‌وگو با وب‌سایت «صدای میراث» اعلام کرده است که فرایند متلاشی شدن تدریجی سنگ‌های بناهای هخامنشی بر اثر تغییرات دما، بارندگی، رطوبت و یخبندان شدت گرفته است. به گفته او، سرعت فرسایش آثار سنگی اکنون بیشتر از سرعت اقدامات حفاظتی است.
به گفته مدیر پایگاه پاسارگاد، سنگ‌های آهکی به‌کاررفته در بناهای این مجموعه رطوبت را جذب می‌کنند. هنگامی که آب به شکاف‌ها و منافذ سنگ نفوذ می‌کند و در فصل سرما یخ می‌زند، حجم آن افزایش می‌یابد و به دیواره‌های شکاف فشار وارد می‌کند. تکرار این چرخه در طول سال‌ها می‌تواند باعث گسترش ترک‌ها، جدا شدن قطعات سنگ و تخریب تدریجی سطح بنا شود.
نصیری‌اصل همچنین از وجود حفره‌ها و بخش‌های آسیب‌دیده در بدنه آرامگاه کوروش خبر داده و گفته است برخی مرمت‌های انجام‌شده در گذشته نتیجه رضایت‌بخشی نداشته‌اند. در بخش‌هایی از بنا، به‌ویژه محل اتصال بلوک‌های سنگی، حفره‌هایی با قطعات سنگ پر شده‌اند، اما این روش نتوانسته است به‌طور کامل مشکل را برطرف کند.
بر اساس گزارش صدای میراث، استفاده از موادی مانند الیاف شیشه و رزین برای پر کردن حفره‌ها و ترمیم بخش‌های آسیب‌دیده، از جمله روش‌هایی است که اکنون در حال بررسی است. با این حال، انتخاب مواد و روش‌های مرمت برای بنایی با چنین ارزش تاریخی، باید بر پایه مطالعات تخصصی و با رعایت اصول حفاظت از اصالت اثر انجام شود.
فرسایش تنها به آرامگاه کوروش محدود نیست. بقایای کاخ‌های هخامنشی، ستون‌ها، پایه‌ستون‌ها و دیگر سازه‌های سنگی مجموعه نیز در معرض عوامل طبیعی و محیطی قرار دارند.
بخشی از این آثار برای قرن‌ها زیر خاک مدفون بوده‌اند و پس از کاوش‌های باستان‌شناسی، در معرض مستقیم آفتاب، باد، بارندگی و سرمای زمستان قرار گرفته‌اند. در نتیجه، سنگ‌هایی که پیش‌تر تا اندازه‌ای از نوسانات شدید محیطی محافظت می‌شدند، اکنون در برابر عوامل فرساینده آسیب‌پذیرترند.
آب‌گرفتگی در اطراف بناها نیز از مشکلات دیگر این محوطه است. به گفته مدیر پایگاه پاسارگاد، برخی مسیرهای هدایت و خروج آب بارندگی در محدوده کاخ‌های هخامنشی و باغ شاهی نیازمند اصلاح هستند. باقی ماندن آب در اطراف سازه‌ها و نفوذ رطوبت به شکاف سنگ‌ها، به‌ویژه در زمستان، می‌تواند روند فرسایش را تشدید کند.
یکی از نکات مهم در گزارش‌های مربوط به پاسارگاد، سابقه طولانی شناسایی این تهدیدهاست. بر اساس اسناد منتشرشده در وب‌سایت رسمی مرکز میراث جهانی یونسکو، طرح مدیریت پاسارگاد در سال ۲۰۰۳ میلادی تهیه شده و در آن، مجموعه‌ای از عوامل تهدیدکننده آثار تاریخی شناسایی شده بود.
در این اسناد به فرسایش ناشی از باد، تابش شدید خورشید، تغییرات دما، یخبندان، رشد عوامل زیستی روی سنگ‌ها، آسیب‌های ناشی از برخی مداخلات انسانی و پیامدهای نامناسب مرمت اشاره شده است.
همچنین خطر سیلاب، گسترش فعالیت‌های کشاورزی و توسعه روستاهای اطراف در شمار فشارهایی قرار گرفته‌اند که می‌توانند بر یکپارچگی و اصالت این محوطه جهانی تاثیر بگذارند.
در طرح مدیریت پاسارگاد، خطر آب‌گرفتگی و آسیب‌پذیری بخش‌هایی از محوطه در برابر سیلاب نیز مورد توجه قرار گرفته است. گزارش‌های مربوط به این طرح، از تغییر مسیر آب‌های سطحی و نگرانی درباره احتمال جاری شدن سیلاب به سوی محدوده آرامگاه سخن می‌گویند. بنابراین، مسئله آب و مدیریت مسیرهای عبور آن در پاسارگاد موضوعی تازه نیست.
در کنار عوامل طبیعی، فعالیت‌های انسانی نیز از تهدیدهای مهم مجموعه پاسارگاد به شمار می‌روند. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، گسترش کشاورزی و تغییرات کاربری زمین در اطراف محوطه، از جمله موضوعاتی هستند که فعالان و کارشناسان میراث فرهنگی درباره پیامدهای آن‌ها هشدار داده‌اند.
فرونشست زمین در مناطق تاریخی می‌تواند به سازه‌های باستانی آسیب وارد کند؛ زیرا تغییر سطح و نشست نامتوازن زمین، فشارهای متفاوتی به بخش‌های مختلف بنا منتقل می‌کند. با این حال، برای تعیین میزان تاثیر فرونشست بر آرامگاه کوروش، به داده‌های دقیق پایش زمین و بررسی‌های فنی نیاز است و نباید هر ترک یا آسیب سنگی را بدون بررسی کارشناسی به این عامل نسبت داد.
مجموعه پاسارگاد در تیرماه ۱۳۸۳ برابر با ژوئیه ۲۰۰۴، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این مجموعه که در استان فارس قرار دارد، نخستین پایتخت دودمانی شاهنشاهی هخامنشی و یادگاری برجسته از دوران کوروش بزرگ است. آرامگاه کوروش، کاخ‌های شاهی، بقایای باغ‌های سلطنتی و دیگر سازه‌های تاریخی، اجزای مهم این محوطه باستانی را تشکیل می‌دهند.
یونسکو در معرفی پاسارگاد، این مجموعه را گواهی استثنایی بر تمدن هخامنشی و یکی از نخستین جلوه‌های برجسته معماری شاهی هخامنشی توصیف کرده است. این نهاد همچنین تاکید می‌کند که حفاظت بلندمدت از ارزش جهانی پاسارگاد مستلزم کنترل فرسایش، کاهش آسیب‌های ناشی از کشاورزی و سیلاب و جلوگیری از مداخلات نامناسب در محوطه است.
هشدار تازه مدیر پایگاه میراث جهانی پاسارگاد، بار دیگر ضرورت اجرای برنامه‌ای منسجم و علمی برای حفاظت از این آثار را برجسته می‌کند. پایش مستمر وضعیت سنگ‌ها، اصلاح مسیرهای هدایت آب، بررسی خطر فرونشست، استفاده از روش‌های مرمت سازگار با مصالح تاریخی و انتشار شفاف نتایج اقدامات حفاظتی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش آسیب‌ها نقش داشته باشد.
آرامگاه کوروش و دیگر آثار پاسارگاد تنها یادگارهایی از گذشته ایران نیستند؛ آن‌ها بخشی از میراث مشترک فرهنگی بشرند. از همین رو، حفاظت از این مجموعه مسئولیتی فراتر از یک نهاد یا دوره مدیریتی است و نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت، تخصص و پاسخ‌گویی در برابر افکار عمومی است.
