سازمان ملل خواستار توضیح درباره مصادره کلیسای پطرس مقدس شد
دو گزارشگر ویژه سازمان ملل با انتشار جزئیات یک مکاتبه رسمی با جمهوری اسلامی، درباره مصادره مجموعه تاریخی کلیسای انجیلی پطرس مقدس در تهران، اخراج ۲۷ نفر از ساکنان آن و بستهشدن اجباری کلیسا ابراز نگرانی کردند؛ اقدامی که به گفته کارشناسان سازمان ملل، نه یک حادثه منفرد، بلکه بخشی از روند چنددههای محدودسازی جامعه مسیحیان ایران بهویژه مسیحیان فارسیزبان است. این مکاتبه که ۱۰ ژوئیه ارسال شده بود، پس از پایان مهلت ۶۰ روزه و در ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ علنی شد؛ در حالی که جمهوری اسلامی تا زمان انتشار آن پاسخی به پرسشهای گزارشگران نداده بود.
«مای ساتو» گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران و «نازیلا قانع» گزارشگر ویژه آزادی دین یا باور، در این مکاتبه رسمی درباره سرنوشت کلیسای پطرس مقدس و ساکنان مجموعه آن از حکومت ایران توضیح خواستهاند. آنها اعلام کردهاند که اطلاعات دریافتشده نشان میدهد ۲۰ خانواده ساکن این مجموعه، که ۲۷ نفر از اعضای جوامع مسیحی ارمنی و آشوری را شامل میشوند، تنها دو هفته فرصت داشتهاند خانههای خود را ترک کنند؛ خانوادههایی که برخی از آنها سالها و حتی دههها در این محل زندگی کرده بودند.
بر اساس همین سند سازمان ملل، در اواخر ژوئن ۲۰۲۶ به خانوادههای ساکن مجموعه دستور تخلیه داده شد و به عبادتکنندگان نیز گفته شد برای برگزاری مراسم مذهبی به کلیساهای دیگری مراجعه کنند. همچنین گزارش شده که شش مامور وزارت اطلاعات در ۲۸ ژوئن وارد مجموعه شدند و به ساکنان گفتند «برای آن آمدهاند که آنها به حضورشان عادت کنند.» رهبران کلیسا نیز در صورت مخالفت خانوادهها با تخلیه، با تهدید بازداشت روبهرو شده بودند.
اما اکنون موضوع از مرحله «تهدید به مصادره» عبور کرده است. مجموعه کلیسا مصادره شده، خانوادههای ساکن آن اخراج شدهاند و خود کلیسا نیز بهاجبار تعطیل شده است. گزارشگران ویژه سازمان ملل گفتهاند نگهبانانی در مقابل کلیسا مستقر شدهاند تا مانع ورود دوباره عبادتکنندگان شوند.
کلیسای پطرس مقدس تنها یک ساختمان مذهبی نیست. این کلیسا بخشی از یک مجموعه تاریخی در مرکز تهران است که حدود 4 هکتار وسعت دارد و علاوه بر ساختمان کلیسا، دو مدرسه، محل سکونت خانوادههای مسیحی و دفاتر نهادهایی مانند «انجمن کتاب مقدس» و «شورای کلیساهای انجیلی ایران» را در خود جای داده است. شورای کلیساهای انجیلی ایران مالک مجموعه معرفی شده است.
ریشه حقوقی مصادره به یک حکم دادگاه انقلاب در سال ۱۹۹۸ بازمیگردد؛ حکمی که بر اساس آن کل مجموعه باید به «ستاد اجرایی فرمان امام» منتقل میشد. با این حال، شورای کلیساهای انجیلی ایران گفته است که تا سال ۲۰۰۸ از وجود این حکم اطلاع نداشته و پس از اعتراض نیز پرونده بنا بر گزارش سازمان ملل، به دستور دفتر رهبر جمهوری اسلامی بسته شده است.
گزارشگران ویژه سازمان ملل در نامه خود به همین سابقه اشاره کردهاند و پرسیدهاند مبنای واقعی و قانونی اجرای این حکم پس از نزدیک به سه دهه چه بوده است و چرا درست در مقطع کنونی، اجرای آن دنبال شده است. آنها همچنین از حکومت ایران خواستهاند توضیح دهد برای خانوادههای اخراجشده چه روند قانونی، فرصت اعتراض، غرامت یا مسکن جایگزینی در نظر گرفته شده است.
اما شاید مهمترین بخش این مکاتبه، قرار دادن پرونده کلیسای پطرس مقدس در چارچوبی بزرگتر باشد. کارشناسان سازمان ملل تاکید کردهاند که آنچه بر سر این کلیسا آمده، «حادثهای منفرد» نیست، بلکه ادامه روندی چنددههای علیه جامعه مسیحی ایران، بهخصوص عبادت مسیحیان فارسیزبان محسوب میشود.
در همین چارچوب، سازمان ملل به موارد دیگری نیز اشاره کرده است: کلیسای آشوری پروتستان در تبریز که در سال ۲۰۱۹ بسته شد؛ کلیسای پروتستان مشهد که در ژوئن ۲۰۲۶ بدون هشدار قبلی تخریب شد؛ یک مرکز متعلق به کلیساهای جماعت ربانی در کرج که در سال ۲۰۱۸ مصادره شد و کلیسایی در گرگان که پس از تعطیلی اجباری، برای سالها خالی ماند و بعدا برای فروش به مزایده گذاشته شد.
کارشناسان سازمان ملل همچنین تصویری نگرانکننده از وضعیت عبادت به زبان فارسی ارائه کردهاند. به گفته آنها، زمانی حدود ۵۰ کلیسای پروتستان در ایران مراسم خود را به زبان فارسی برگزار میکردند، اما امروز عملا هیچکدام از آنها امکان فعالیت مشابه گذشته را ندارند. سه کلیسای انگلیکن در تهران، اصفهان و شیراز نیز که اجازه برگزاری موعظه و مراسم به زبان فارسی داشتند، از زمان همهگیری کرونا تاکنون اجازه بازگشایی پیدا نکردهاند.
این محدودیتها اهمیت ویژهای برای مسیحیان ایرانی با پیشینه مسلمان دارد؛ گروهی که امکان عبادت فارسیزبان برای آنها اهمیت اساسی دارد. گزارشگران ویژه، از جمهوری اسلامی صراحتا پرسیدهاند چه اقداماتی انجام داده است تا مسیحیان فارسیزبان، از جمله مسیحیان با پیشینه مسلمان بتوانند بدون ترس از بازداشت و پیگرد قضایی، آزادانه و به زبان مادری خود عبادت کنند.
در این میان، یکی از نکات قابل توجه آن است که «شورای کلیساهای انجیلی ایران» از سال ۱۹۸۰ نتوانسته ثبت قانونی خود را دوباره انجام دهد و «انجمن کتاب مقدس» نیز که در سال ۱۹۹۰ بهصورت ظاهرا موقت تعطیل شد، بیش از ۳۵ سال است که همچنان بسته مانده است. گزارشگران سازمان ملل از تهران خواستهاند درباره هر دو موضوع توضیح رسمی ارائه کند.
کارشناسان سازمان ملل در نامه خود یادآوری کردهاند که آزادی دین و باور تنها به داشتن یک باور در ذهن محدود نمیشود؛ این آزادی شامل امکان عبادت، گردهمایی مذهبی و ایجاد و نگهداری مکانهای عبادت نیز هست. آنها با استناد به میثاقهای بینالمللی حقوق بشر گفتهاند اقداماتی از این دست میتواند با تعهدات بینالمللی ایران در زمینه آزادی دین، حقوق اقلیتها، آزادی انجمنها و حق برخورداری از مسکن در تعارض باشد.
از نگاه یک رسانه مسیحی، ماجرای پطرس مقدس بیش از آنکه تنها اختلافی بر سر مالکیت یک ملک باشد، پرسشی جدی درباره حق یک جامعه مسیحی برای داشتن خانه، کلیسا و امکان عبادت است. وقتی خانوادههایی که سالها در یک مجموعه کلیسایی زندگی کردهاند با مهلت کوتاه از خانههای خود خارج میشوند و همزمان درهای محل عبادت آنها بسته میشود، پیامد آن تنها از دست رفتن یک ساختمان نیست؛ بخشی از زندگی و هویت یک جامعه مسیحی نیز تحت فشار قرار میگیرد.
واکنش جامعه جهانی کلیساها نیز نشاندهنده اهمیت این موضوع است. شورای جهانی کلیساها در ژوئیه ۲۰۲۶ مصادره مجموعه پطرس مقدس و اخراج ساکنان آن را محکوم کرد و خواستار بازگرداندن مجموعه به شورای کلیساهای انجیلی ایران، بازگشت ساکنان و عبادتکنندگان و حفاظت از جوامع مسیحی و اماکن عبادی شد.
اکنون پرسش اصلی این است که چرا جمهوری اسلامی، با وجود آنکه ایران خود را متعهد به حمایت قانونی از برخی اقلیتهای دینی معرفی میکند، در عمل شاهد بستهشدن کلیساها، محدودیت عبادت فارسیزبان، مصادره اموال کلیساها و فشار بر مسیحیان است. حتی مهمتر از آن، چرا پس از طرح پرسشهای مشخص از سوی دو گزارشگر ویژه سازمان ملل، تهران هنوز پاسخی ارائه نکرده است؟
پرونده پطرس مقدس در نهایت تصویری روشن از شکاف میان ادعای «آزادی مذهبی» و واقعیت زندگی بسیاری از مسیحیان در جمهوری اسلامی ارائه میکند؛ شکافی که این بار نه تنها از سوی نهادهای مسیحی و سازمانهای حقوق بشری، بلکه در یک مکاتبه رسمی توسط کارشناسان سازمان ملل نیز مورد توجه قرار گرفته است.
