تقویت میراث ارامنه ایران با افتتاح موزه سنگ در قرهکلیسا و نگرانی درباره آینده این جامعه
همزمان با آیین سالانه «باداراک» در قرهکلیسا، نخستین موزه سنگ این مجموعه جهانی افتتاح شد؛ اقدامی که به حفظ میراث تاریخی ارامنه ایران کمک میکند، اما همزمان، کاهش جمعیت ارامنه، مهاجرت گسترده و تعطیلی کلیساها، پرسشهای جدی درباره آینده این جامعه مسیحی در ایران ایجاد کرده است.
همزمان با برگزاری آیین سالانه «باداراک» در مجموعه جهانی کلیسای تادئوس مقدس (قرهکلیسا) در شهرستان چالدران، موزه سنگ این مجموعه تاریخی با حضور مقامهای استانی، مسئولان میراث فرهنگی و رهبران کلیسای ارمنی افتتاح شد. این موزه با هدف حفاظت از آثار تاریخی و تکمیل زیرساختهای گردشگری یکی از مهمترین اماکن مسیحی ایران راهاندازی شده است. این خبر از سوی رسانههای داخلی و منابع رسمی میراث فرهنگی ایران نیز منتشر شده است.
موزه تازهتاسیس، کتیبهها، قطعات سنگی، عناصر معماری و آثار بهدستآمده از کاوشها و پروژههای مرمتی سالهای گذشته را در خود جای داده است. مسئولان میراث فرهنگی میگویند این آثار، بخشی از تاریخ شکلگیری و تحول یکی از کهنترین مراکز مسیحیت در منطقه را روایت میکنند و امکان مطالعه دقیقتر آنها را برای پژوهشگران و بازدیدکنندگان فراهم میسازند.
«رسول مقابلی» معاون سیاسی و اجتماعی استاندار آذربایجان غربی، در مراسم افتتاح این موزه، حفاظت از میراث فرهنگی را بخشی از توسعه پایدار منطقه دانست و تاکید کرد که ایجاد چنین مراکزی میتواند ضمن صیانت از آثار تاریخی، به رونق گردشگری مذهبی و فرهنگی در شمالغرب ایران کمک کند.
«مرتضی صفری» مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان غربی نیز، با اشاره به ارزش تاریخی سنگنگارهها و قطعات معماری موجود در موزه گفت: «این مجموعه علاوه بر استفاده گردشگران، بستری برای تحقیقات علمی درباره تاریخ، هنر و معماری کلیسای تادئوس مقدس و تمدنهای منطقه فراهم میکند.»
در این مراسم، اسقف اعظم «گریگور چیفتچیان» خلیفه کل ارامنه آذربایجان، از همکاری میان نهادهای دولتی و کلیسای ارمنی برای حفاظت از این میراث مشترک قدردانی کرد. وی ابراز امیدواری کرد که توسعه زیرساختهای فرهنگی و گردشگری، زمینه آشنایی بیشتر بازدیدکنندگان داخلی و خارجی با تاریخ مسیحیت در ایران و فرهنگ همزیستی ادیان را فراهم کند.
قرهکلیسا که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، هر سال میزبان هزاران زائر ارمنی از ایران و کشورهای مختلف است که برای شرکت در آیین مذهبی «باداراک» به این مکان مقدس سفر میکنند. این مراسم یکی از مهمترین گردهماییهای مذهبی جامعه ارمنی در ایران به شمار میرود.
با این حال، افتتاح موزه سنگ در شرایطی صورت میگیرد که بسیاری از نهادهای ارمنی و سازمانهای مدافع حقوق بشر نسبت به کاهش مستمر جمعیت ارامنه ایران ابراز نگرانی کردهاند. طی دهههای گذشته، مهاجرت گسترده ارامنه، بهویژه نسل جوان، موجب کاهش چشمگیر جمعیت این جامعه شده است. پژوهشگران و فعالان ارمنی، عواملی مانند محدودیتهای اقتصادی، فرصتهای شغلی محدود و برخی تبعیضهای ساختاری را از دلایل این روند میدانند.
کاهش جمعیت، پیامدهایی فراتر از آمار داشته است. در سالهای اخیر، تعدادی از کلیساهای ارمنی در شهرهای مختلف ایران به دلیل کاهش شمار مومنان فعال، دیگر مراسم منظم عبادی برگزار نمیکنند و برخی تنها در مناسبتهای خاص گشوده میشوند. همچنین گزارشهایی از سوی نهادهای حقوق بشری و رسانههای مستقل درباره تغییر کاربری، تخریب یا مشکلات مربوط به مالکیت برخی املاک و بناهای وابسته به جامعه ارمنی منتشر شده است، هرچند مقامهای جمهوری اسلامی این موارد را بهطور کلی تایید نکردهاند.
در چنین شرایطی، هرچند پروژههایی مانند افتتاح موزه سنگ قرهکلیسا نقش مهمی در حفاظت از میراث تاریخی و فرهنگی مسیحیان ایران ایفا میکنند، اما رهبران و فعالان جامعه ارمنی تاکید دارند که حفظ بناهای تاریخی، بدون توجه به وضعیت جمعیت و حقوق اجتماعی و مذهبی این جامعه، به تنهایی نمیتواند آینده یکی از کهنترین جوامع مسیحی خاورمیانه را تضمین کند.
