بازگشایی آرامگاه استر و مردخای، اما امنیت آن همچنان در هالهای از تهدید
آرامگاه تاریخی «استر و مردخای» در همدان پس از پایان مراحل مرمت و بازسازی دوباره به روی زائران و بازدیدکنندگان یهودی گشوده شده است؛ اما پشت خبر بازگشایی این زیارتگاه، گذشتهای از آتشسوزی، تهدید و حمله قرار دارد که پرسشی جدی را پیش میکشد: آیا برای اقلیتهای دینی در ایران، تنها بازسازی یک بنا کافی است، یا امنیت، آزادی زیارت و حق برخورداری از میراث مذهبی نیز باید تضمین شود؟
بر اساس اطلاعیه انجمن کلیمیان تهران، مراحل مرمت آرامگاه استر و مردخای در همدان به پایان رسیده و این مکان دوباره امکان پذیرش زائران یهودی را دارد. با این حال، زائرانی که قصد مراجعه دارند باید دستکم یک هفته پیش از سفر، موضوع را به انجمن کلیمیان اطلاع دهند تا هماهنگیهای لازم برای دریافت مجوز ورود انجام شود.
این الزام برای هماهنگی امنیتی شاید در ظاهر یک روند اداری باشد، اما در کنار سابقه حوادث این مکان، تصویری متفاوت به دست میدهد؛ تصویری از زیارتگاهی که به جای آنکه صرفا محل دعا، زیارت و حفظ خاطره تاریخی باشد، سالهاست با مسئله امنیت و محدودیت دسترسی نیز دستوپنجه نرم میکند.
بر اساس سنت یهودی، آرامگاه استر و مردخای محل دفن استر ملکه یهودی دربار خشایارشا و مردخای است؛ دو شخصیتی که داستان آنان در کتاب «استر» در عهد عتیق روایت شده است.
اهمیت این مکان تنها به جامعه یهودیان محدود نمیشود. پرونده یونسکو درباره میراث تاریخی همدان نیز آرامگاه استر و مردخای را بهعنوان یکی از نشانههای میراث یهودی این شهر معرفی کرده است. خود آرامگاه نیز در سال ۱۳۱۶ با شماره ۲۹۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
از همین رو، حفاظت از این مکان را نمیتوان صرفا مسئلهای مربوط به یک اقلیت مذهبی دانست. این بنا بخشی از تاریخ چندلایه ایران است؛ تاریخی که در آن یهودیان، مسیحیان، مسلمانان و دیگر گروههای دینی و فرهنگی، هر کدام بخشی از حافظه این سرزمین را شکل دادهاند.
اما نگرانیها درباره امنیت آرامگاه بیسابقه نیست. در اردیبهشت ۱۳۹۹، گزارشی از آتشسوزی در این مجموعه منتشر شد. مقامهای محلی در آن زمان از محدود بودن خسارت و آغاز روند مرمت سخن گفتند و علت آتشسوزی نیز بهطور قطعی اعلام نشد.
اما یکی از جدیترین حوادث در فروردین ۱۴۰۳ رخ داد؛ زمانی که ویدئویی از پرتاب مواد آتشزا و کوکتل مولوتف به سمت آرامگاه منتشر شد. مقامهای محلی اعلام کردند که عاملان با استفاده از تصاویر دوربینهای مداربسته در حال شناسایی هستند و گزارشها از وارد نشدن آسیب جدی به بنای اصلی حکایت داشتند.
این حمله در شرایطی رخ داد که تنش میان جمهوری اسلامی و اسرائیل افزایش یافته بود و در برخی روایتهای منتشرشده، اقدام مهاجمان به عنوان واکنشی تلافیجویانه به حمله به کنسولگری جمهوری اسلامی در دمشق معرفی شد. اما نکته مهم این است: استر و مردخای اسرائیل نیستند، یک زیارتگاه یهودی در قلب تاریخ ایراناند.
تبدیل یک مکان مذهبی و تاریخی به هدفی برای تسویهحساب سیاسی، چه از سوی هر گروهی که باشد، چیزی جز قربانی کردن میراث و امنیت شهروندان غیرنظامی در پای منازعات سیاسی نیست. یهودی بودن، ایرانی بودن را از بین نمیبرد.
جامعه یهودیان ایران یکی از کهنترین جوامع یهودی جهان است. جمعیت این جامعه در دهههای اخیر بهشدت کاهش یافته است؛ منابع مختلف امروز شمار یهودیان ایران را حدود ۸ تا ۱۰ هزار نفر برآورد میکنند، هرچند آمارها متفاوت است.
این کاهش جمعیت فقط یک عدد آماری نیست؛ پشت آن، مهاجرت نسلها، نگرانیهای امنیتی، محدودیتهای اجتماعی و تغییرات عمیق سیاسی و اقتصادی قرار دارد.
در چنین شرایطی، حفظ مکانهایی مانند استر و مردخای اهمیت بیشتری پیدا میکند. وقتی جمعیت یک جامعه کوچکتر میشود، کنیسهها، آرامگاهها، مدارس، قبرستانها و زیارتگاههای آن جامعه، فقط ساختمان نیستند؛ آنها حافظ بخشی از هویت و خاطره یک ملتاند.
اگر قرار باشد همین معدود مکانها نیز با تهدید، آتشسوزی یا محدودیتهای امنیتی مواجه باشند، طبیعی است که پرسش درباره آینده حضور اقلیتهای دینی در ایران جدیتر شود. میراث ایران را نمیتوان گزینشی حفظ کرد.
جمهوری اسلامی ممکن است از تنوع تاریخی ایران سخن بگوید، اما آزمون واقعی، نه در شعارها، بلکه در حفاظت عملی از مکانهای متعلق به اقلیتهای دینی است.
حفاظت از یک زیارتگاه یهودی نباید امتیازی ویژه تلقی شود. همانگونه که مسجد، کلیسا یا زیارتگاه اسلامی باید از تعرض مصون باشد، یک کنیسه یا آرامگاه یهودی نیز باید از همان حق برخوردار باشد.
از نگاه مسیحی نیز کرامت انسان و احترام به دیگری، وابسته به دین، قومیت یا موضع سیاسی او نیست. کتاب مقدس بارها انسان را به صلح، محبت و پرهیز از انتقام دعوت میکند. نمیتوان از ایمان و اخلاق سخن گفت و همزمان اجازه داد اختلافات سیاسی، اماکن مقدس یک جامعه مذهبی را به میدان انتقام تبدیل کند.
بازگشایی آرامگاه استر و مردخای خبر خوبی است؛ اما خبر بهتر آن خواهد بود که روزی دیگر نیازی نباشد یک زیارتگاه یهودی برای باز ماندن، ابتدا از میان تهدیدها و مجوزهای امنیتی عبور کند.
میراث ایران متعلق به همه ایرانیان است و امنیت و آزادی عبادت نیز حق همه شهروندان، فارغ از دین و مذهب است.
