ترور یک روحانی سنی در زاهدان؛ تشدید خشونت در جنوبشرق ایران
«مولوی یوسف گرگیج» امام جماعت اهل سنت در زاهدان و روحانی نزدیک به جمهوری اسلامی، مقابل منزلش با هدف گلوله افراد مسلح ناشناس کشته شد. این حادثه دو روز پس از درگیری مرگبار نیروهای امنیتی و افراد مسلح در سراوان رخ داد؛ درگیریای که سپاه از کشتهشدن سه نیروی خود خبر داده است. همزمان، چندین حادثه مسلحانه در سیستان و بلوچستان گزارش شده است.
ویدئویی به تازگی توسط Tousi TV منتشر شده، با اشاره به مجموعهای از حوادث مسلحانه در استان سیستان و بلوچستان، مدعی است که «جمهوری اسلامی در حال از دست دادن کنترل خود بر جنوبشرق ایران است.» در این ویدئو، کشتهشدن یک روحانی سنی در زاهدان و چند روز پیش از آن، درگیری مرگبار میان نیروهای سپاه و افراد مسلح در سراوان، بهعنوان نشانهای از تشدید حملات علیه نیروهای وابسته به حکومت مطرح میشود. با این حال، ادعای مطرحشده در ویدئوی Tousi TV مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی «کنترل جنوبشرق ایران را از دست میدهد»، تاکنون بهطور مستقل اثبات نشده است.
بررسی گزارشهای رسمی، رسانههای ایرانی، منابع محلی و گزارشهای تحلیلی مستقل نشان میدهد دو رخداد اصلی مورد اشاره در ویدئو واقعا اتفاق افتادهاند، اما بخش تحلیلی ویدئو درباره از دست رفتن کنترل جمهوری اسلامی را نمیتوان بهعنوان یک واقعیت اثباتشده منتشر کرد.
مولوی یوسف گرگیج امام جماعت مسجد «محمد رسولالله» در زاهدان، روز دوشنبه ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، در مقابل منزل خود هدف تیراندازی افراد مسلح ناشناس قرار گرفت و بر اثر شدت جراحات جان باخت.
پلیس زاهدان اعلام کرده است که تحقیقات برای شناسایی عامل یا عاملان این حمله آغاز شده است. تاکنون هیچ گروهی رسما مسئولیت این قتل را نپذیرفته است.
رسانههای رسمی ایران، گرگیج را از روحانیون اهل سنت نزدیک به حکومت معرفی کردهاند. خبرگزاری تسنیم نوشته است که او در مراسمهای حکومتی و برنامههای مربوط به بزرگداشت کشتهشدگان جمهوری اسلامی حضور فعال داشته و در تجمعهای مرتبط با جنگ اخیر نیز سخنرانی کرده بود.
منابع بلوچ و مخالف حکومت نیز او را از چهرههای نزدیک به ساختارهای امنیتی و حکومتی توصیف کردهاند. این بخش از سابقه او، با توجه به حضور رسمی مقامهای جمهوری اسلامی در مراسمهای پس از مرگش نیز قابل توجه است؛ فرمانده قرارگاه قدس سپاه و استاندار سیستان و بلوچستان در پیامهای خود از او بهعنوان امام جماعت اهل سنت و فردی فعال در مسیر مورد حمایت حکومت یاد کردند.
با این حال، هویت مهاجمان و انگیزه آنها هنوز مشخص نیست. برخی رسانههای محلی این حمله را به گروههای مسلح بلوچ نسبت دادهاند، اما در زمان تهیه این گزارش، مسئولیت رسمی از سوی هیچ گروهی اعلام نشده است.
تنها دو روز پیش از کشتهشدن گرگیج، در روز ۱۲ سپتامبر درگیری شدیدی میان نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی و افراد مسلح در منطقه بخشان شهرستان سراوان رخ داد.
قرارگاه قدس نیروی زمینی سپاه اعلام کرد که در جریان این عملیات، سه نیروی امنیتی و چهار فرد مسلح کشته شدند. تسنیم نیز همین آمار را منتشر کرده و گفته است این عملیات مشترک با حضور سپاه، وزارت اطلاعات و نیروی انتظامی انجام شده است.
با این حال، گزارش منابع محلی و گروه حقوقبشری «حالوش»، از درگیری طولانیتر و تلفات بیشتر خبر داده است. ایران اینترنشنال نیز به نقل از حالوش گزارش داد که این درگیری ساعتها ادامه داشته و چندین خودروی نظامی هدف قرار گرفتهاند؛ با این حال، شمار بالاتر تلفات بهطور مستقل تایید نشده است.
بنابراین، کشتهشدن دستکم سه نیروی امنیتی در سراوان یک واقعیت گزارششده و تاییدشده از سوی خود سپاه است، اما درباره تعداد دقیق تلفات و میزان خسارت، اختلاف جدی میان منابع وجود دارد.
در روزهای پس از این دو حادثه، حوادث مسلحانه دیگری نیز گزارش شد. در ۱۸ سپتامبر، درگیری مسلحانهای در زاهدان رخ داد که بنا بر گزارش ایرانوایر، دستکم یک مامور پلیس در آن کشته شد. رسانههای وابسته به حکومت نیز از کشتهشدن دو فرد مسلح و دستگیری یک فرد دیگر خبر دادند، در حالی که منابع بلوچ هویت دو کشتهشده را، شهروندان بلوچ اعلام کردند. بنابراین درباره جزئیات و هویت طرفهای درگیر نیز روایتهای متفاوتی وجود دارد.
از سوی دیگر، کشتهشدن مولوی یوسف گرگیج نخستین مورد از این نوع در سال جاری نیست. «مولوی محمد انور ریگی» امام جمعه اهل سنت میرجاوه نیز در ۲۰ ژوئیه ۲۰۲۶ توسط افراد مسلح ناشناس کشته شد. رویترز این حادثه را تایید کرده و نوشته بود که عاملان آن در زمان انتشار گزارش مشخص نشده بودند.
این مجموعه حوادث نشان میدهد که خشونت مسلحانه در سیستان و بلوچستان همچنان یک مسئله جدی امنیتی است و در بازه مورد بررسی، چندین حادثه مرگبار رخ داده است. این استان سالهاست با فعالیت گروههای مسلح بلوچ، قاچاقچیان و درگیریهای امنیتی مواجه است و این مسئله تنها محدود به روزهای اخیر نیست.
این بخش مهمترین نکته در راستیآزمایی ویدئو است. Tousi TV در ویدئوی مورد بررسی، از عبارت «Islamic Republic is losing its grip on southeastern Iran» استفاده میکند و مجموعه حوادث اخیر را نشانه تضعیف کنترل حکومت میداند.
اما این عبارت یک ارزیابی و تفسیر سیاسی است، نه گزارشی که بتوان آن را مستقیما از آمار موجود نتیجه گرفت. در مقابل، دادههای موجود نشان میدهند که نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی همچنان در سراوان، زاهدان و دیگر مناطق استان عملیات انجام میدهند و در مواردی نیز از کشتهشدن افراد مسلح و بازداشت برخی مهاجمان خبر دادهاند.
برای نمونه، در ۱۸ سپتامبر تسنیم از کشتهشدن دو عضو ادعایی جیشالعدل و دستگیری یک فرد دیگر در زاهدان خبر داد. از سوی دیگر، وقوع درگیریهای طولانی، حمله به نیروهای امنیتی و کشتهشدن مقامها و چهرههای نزدیک به حکومت، نشان میدهد که توانایی گروههای مسلح برای ایجاد ناامنی در بخشهایی از استان همچنان قابل توجه است.
بنابراین، توصیف دقیقتر این است که در روزهای اخیر موجی از خشونت و درگیری مسلحانه در جنوبشرق ایران رخ داده و توان گروههای مسلح برای هدف قرار دادن نیروهای امنیتی و برخی چهرههای نزدیک به حکومت آشکار شده است؛ اما شواهد موجود بهتنهایی ثابت نمیکند که جمهوری اسلامی کنترل منطقه را از دست داده است.
