Historisch excuus van de katholieke kerk in Brussel; herleving van een wonde die eeuwen verborgen bleef

De katholieke kerk in Brussel nam een belangrijke stap in het herzien van het verleden en het tegengaan van het erfgoed van antisemitisme door het verwijderen van een historisch raam met glas dat eeuwige, valse beschuldigingen tegen joden in de Middeleeuwen weergaf en dit te vervangen door een plaquette met een formele bekentenis en verontschuldiging.

In een ongekende actie die als een keerpunt kan worden gezien in de confrontatie van de kerk met haar verleden, besloot de katholieke kerk in Brussel om een van haar historische maar controversiële symbolen te verwijderen en er in plaats daarvan een nieuw en verantwoord verhaal van de geschiedenis voor in de plaats te stellen. Deze stap is niet alleen gerelateerd aan een herziening van een duisteren middeleeuws gebeuren, maar getuigt van een diepgaande wijziging in de aanpak van antisemitisme in de context van het Europese christendom.

Het verhaal gaat terug tot het jaar 1370; een tijd waarin een groep joden in Brussel werd beschuldigd van een vreemde en ongefundeerde aanklacht: er werd beweerd dat zij de heilige brood van de ‘Avondmaalsceremonie’ hadden gestolen en dit hadden geschonden. Dergelijke beschuldigingen waren in die tijd onderdeel van een veel bredere ‘bloedleugen’-sfeer; vervalsingen die joden koppelden aan duivelse daden zoals het schaden van christelijke kinderen of het besmetten van waterbronnen, wat vaak leidde tot heftig geweld.

De gevolgen van deze beschuldigingen in Brussel waren ook catastrofaal. Een aantal joden werden op brute wijze levend verbrand en de rest van de joodse gemeenschap van de stad werd gedwongen hun woonplaats te verlaten. Dit gebeuren is een van de bittere voorbeelden van de verbinding tussen religieuze vooroordelen en sociaal geweld in Europa.

Na eeuwenlang verdwijnen bleek dit onjuiste verhaal niet alleen uit het geheugen niet, maar werd het ook in de vorm van religieuze kunst herproduceerd. In het begin van de twintigste eeuw werd een glas-in-lood raam in een van de kerken van Brussel aangebracht dat diezelfde verhaal uitbeeldde: joodse mannen die het heilige brood slaan en waaruit bloed stroomt. Dit beeld, hoewel gepresenteerd in de vorm van kunst, was op zekere wijze een weerkaatsing en voortzetting van dezelfde antisemitische verhalen.

Nu, na jaren van kritiek en dialoog, is dit werk uit zijn plaats verwijderd en vervangen door een plaquette met een geheel ander uitgangspunt. De tekst op deze plaquette is in meerdere talen geschreven, onder meer in het Hebreeuws, en verwijst expliciet naar historische fouten: “Wij erkennen dat op verschillende plaatsen in Europa ongefundeerde beschuldigingen van ontheiliging van de Avondmaalsceremonie tegen joodse gemeenschappen zijn geuit. Deze leugens hebben geleid tot ongerechtvaardigde vervolgingen, genocide en verdrijving van joden. Wij verzoeken joden om vergeving voor het leed dat deze beschuldigingen hebben veroorzaakt.”

Bij de onthullingsplechtigheid van deze plaquette waren leiders van beide gemeenschappen aanwezig. De aartsbisschop van de regio, stellende dat antisemitisme onverenigbaar is met de boodschap van het Evangelie, benadrukte het belang van herziening van leerstellingen en historische verhalen en zei: “Het Evangelie van Christus vraagt om waarheid, gerechtigheid en broederschap. Wij vragen om vergeving voor het leed dat voort is gekomen uit de gebeurtenissen van 1370 en het daaropvolgende antisemitisme.”

Aan de andere kant beschreef de leider van de joodse gemeenschap van Brussel deze stap ook als een positieve stap op het pad van interreligieuze dialoog, maar benadrukte tegelijkertijd het belang van het behoud van historisch geheugen. Hij legde uit dat volledige verwijdering van werken uit het verleden geen oplossing is, maar dat zij moeten worden vergezeld van juiste uitleg en interpretatie om ze om te zetten in instrumenten voor onderwijs en voorkoming van herhaling van fouten.

Deze benadering weerspiegelt een bredere ontwikkeling in de katholieke kerk in recente decennia; vooral na het Tweede Vaticaans Concilie in de jaren zestig, dat het officiële standpunt van de kerk over joden veranderde en de afkeuring van antisemitisme benadrukte. Sinds die tijd zijn er inspanningen gedaan om de relaties tussen christenen en joden te herstellen, maar maatregelen van dit soort laten zien dat dit traject doorgaat.

Wat vandaag in Brussel gebeurde, was niet slechts een fysieke verandering in de ruimte van een kerk, maar een teken van aanvaarding van historische verantwoordelijkheid en een poging om wonden te genezen die eeuwen geleden zijn ontstaan. Deze stap kan een voorbeeld zijn voor andere religieuze en culturele instellingen om met moed hun eigen verleden opnieuw te bezien en een nieuw pad naar een toekomst gebaseerd op waarheid en samenleven te openen.