Kritiek op de vernietiging van de kerk van Mashhad en vier decennia van uitwissen van christelijke symbolen in de Islamitische Republiek

De nachtelijke vernietiging van de historische evangelische kerk in Mashhad was niet alleen de verwoesting van een oud gebouw; het was een nieuwe slag tegen het erfgoed van christenen in Iran en een teken van een proces dat sinds de eerste jaren van de vestiging van de Islamitische Republiek is begonnen en nog steeds doorgaat. Een gebouw dat meer dan een eeuw deel uitmaakte van de religieuze en culturele identiteit van Mashhad, is nu veranderd in een heuvel zand; een gebeurtenis die golven van protesten en bezorgdheid heeft veroorzaakt onder mensenrechtenactivisten, internationale christelijke organisaties en verdedigers van het cultureel erfgoed.

Volgens gepubliceerde rapporten werd de evangelische kerk van Mashhad in de vroege ochtenduren van 4 juni afgebroken met behulp van een bulldozer. Dit gebouw, dat was gebouwd tijdens de eerste Pahlavi-periode, stond jarenlang op de lijst van nationale monumenten van Iran en was een van de meest bekende symbolen van de historische aanwezigheid van christenen in het oosten van Iran. Lokale bronnen hebben verklaard dat de afbraakwerkzaamheden ongeveer twee uur duurden, en daarna werd de toegang voor journalisten en burgers tot de plaats beperkt.

De reacties op deze gebeurtenis bleven niet beperkt tot Iran. De Wereldraad van Gereformeerde Kerken (WCRC) veroordeelde de vernietiging van deze kerk in een verklaring en riep de internationale gemeenschap op om de autoriteiten van de Islamitische Republiek ter verantwoording te roepen voor hun internationale verplichtingen op het gebied van godsdienstvrijheid en gewetenssvrijheid. Deze organisatie wees ook op langdurige geschillen over het eigendom van het gebouw en de rol van overheidsinstanties bij de inbeslagname ervan.

De evangelische kerk van Mashhad was slechts een plaats van aanbidding. Dit centrum was in bepaalde perioden van de moderne geschiedenis van Iran gerelateerd aan onderwijskundige, medische en sociale activiteiten en wordt beschouwd als een erfenis van de aanwezigheid van christelijke missionarissen in Khurasan. Veel inwoners van Mashhad, ongeacht hun religieus geloof, beschouwden dit gebouw als onderdeel van het collectieve geheugen van de stad; een erfenis die nu voor altijd verloren is gegaan.

Maar de vernietiging van deze kerk kan niet als een geïsoleerd incident worden beschouwd. Sinds de revolutie van 1979 zijn tientallen kerken, scholen, ziekenhuizen en centra die aan de christelijke gemeenschap zijn gerelateerd of geconfisqueerd geweest of hun functie kwijt geraakt. In veel gevallen maakt de regering onderscheid tussen traditionele christelijke minderheden en bekeerde christenen, en de voornaamste druk heeft op Perzischsprekende christenen gericht. Organisaties die godsdienstvrijheid verdedigen, hebben herhaaldelijk gewaarschuwd dat beperkingen op Perzischsprekende kerken en de geleidelijke uitwissing van christelijke symbolen uit het openbare domein onderdeel zijn van een breder beleid om het christendom in Iran te controleren en te beperken.

Christelijke en mensenrechten-mediabronnen hebben ook eraan herinnerd dat de kerk van Mashhad eerder al buiten bereik van de christelijke gemeenschap was gesteld en jarenlang geen religieuze activiteiten mogelijk waren. Nu, met de volledige vernietiging van het gebouw, is ook het laatste fysieke bewijs van een van de belangrijkste centra van het Perzischsprekende christendom in Mashhad verdwenen.

Dominee “Sargis Benjamin”, uitvoerend secretaris van de synode van de evangelische kerk van Iran in ballingschap, zei in reactie op deze gebeurtenis: “We hebben onze hoop niet opgegeven, maar vandaag hebben we meer dan ooit behoefte aan solidariteit en de stem van de wereldkerk.”

Deze uitspraak te midden van de ruïnes van de kerk van Mashhad is wellicht een weerspiegeling van het gevoel van veel Iraanse christenen die, ondanks decennia van druk, confiscatie en beperkingen, hun hoop niet hebben opgegeven.

Hoewel autoriteiten op het gebied van cultureel erfgoed hebben gesproken over het openen van een juridisch dossier en het vervolgd van de zaak, tonen ervaringen uit het verleden aan dat in zaken waar machtige overheidsinstanties betrokken zijn, werkelijke verantwoording zelden kan worden verwacht. Daarom is de vernietiging van de evangelische kerk van Mashhad niet alleen een zaak van cultureel erfgoed, maar ook een toets voor het meten van de mate van respect van de Islamitische Republiek voor godsdienstvrijheid, culturele verscheidenheid en het recht van religieuze minderheden om hun historisch erfgoed te behouden.

“Fred Petrosian”, journalist en onderzoeker van de kwesties van Iraanse christenen, is van mening dat wat er in Mashhad is gebeurd niet als een geïsoleerd incident moet worden beschouwd. Volgens hem is de vernietiging van de evangelische kerk van Mashhad onderdeel van een proces dat in de eerste jaren na de revolutie van 1979 is begonnen.

Verwijzend naar het onderscheid dat de regering maakt tussen “officiële christenen” en “bekeerde christenen”, zegt hij: “Traditionele minderheden zoals Armeniërs en Assyriërs mogen alleen binnen beperkte kaders en onder overheidstoezicht opereren, maar Perzischsprekende christenen en hun broeders worden met de strengste beperkingen geconfronteerd.” Hij is van mening dat de vernietiging van de kerk van Mashhad moet worden beoordeeld in het kader van wat hij “de uitwissing van christelijke symbolen uit het openbare domein van Iran” noemt; een beleid dat volgens hem in de afgelopen jaren andere voorbeelden heeft gehad, zoals de vernietiging van de adventistenkerk in Teheran en het verdwijnen van historische centra die aan kerken zijn verbonden in verschillende steden in Iran.

Deze onderzoeker herinnert er ook aan dat de evangelische kerk van Mashhad slechts een plaats van aanbidding was. Dit centrum is in verschillende perioden van de moderne geschiedenis een toevluchtsoord voor christenen in oorlogssituaties en een centrum voor sociale en humanitaire diensten geworden. Daarom is de vernietiging ervan niet alleen de afbraak van een historisch gebouw, maar ook het uitwissen van een deel van het geheugen en de identiteit van de Iraanse christelijke gemeenschap.

Vandaag de dag resten er van de evangelische kerk van Mashhad slechts foto’s en herinneringen; maar de vraag die nog steeds overeind staat, is: “Kan het uitwissen van gebouwen en symbolen ook de historische aanwezigheid van christenen in Iran uit het geheugen van dit land wissen?”