تخریب شبانه کلیسای تاریخی مشهد؛ یکی دیگر از نشانههای محو میراث مسیحی در ایران
کلیسای انجیلی مشهد، یکی از معدود یادگارهای جامعه پروتستان ایران و اثری ثبتشده در فهرست میراث ملی کشور، بامداد ۱۴ خرداد در عملیاتی که به گفته شاهدان تنها چند ساعت به طول انجامید، به طور کامل تخریب شد. این رویداد در حالی رخ داده که فعالان میراث فرهنگی، از مدتها پیش نسبت به خطر نابودی این بنای تاریخی هشدار داده بودند و اکنون سکوت مسئولان درباره علت و چگونگی این اقدام، پرسشهای تازهای را درباره سرنوشت میراث مسیحیان در ایران برانگیخته است.
گزارشها حاکی از آن است که عملیات تخریب این ساختمان در ساعات اولیه بامداد آغاز شده و تا پیش از طلوع آفتاب به پایان رسیده است. شاهدی که سالها روند فرسایش و وضعیت این بنا را مستند کرده، گفته است که تخریب در فاصله زمانی حدود دو تا چهار صبح انجام شد و ساعاتی بعد نیز محل تحت کنترل قرار گرفت و امکان تصویربرداری از آن وجود نداشت. به گفته او، پیش از آغاز عملیات، تغییراتی در ورودی ساختمان ایجاد شده بود که از نگاه فعالان محلی میتوانست نشانهای از آمادهسازی برای اجرای این اقدام باشد.
تخریب این کلیسا از آن جهت اهمیت ویژه دارد که ساختمان مزبور تنها یک بنای مذهبی نبود، بلکه بخشی از حافظه تاریخی شهر مشهد و نمادی از حضور دیرینه جامعه مسیحیان انجیلی در شمال شرق ایران به شمار میرفت. این بنا که در دوره پهلوی اول ساخته شده بود، در سال ۱۳۸۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و از نظر معماری نیز با سقف صلیبی و طراحی خاص خود شناخته میشد. منابع بینالمللی مرتبط با میراث فرهنگی نیز تا همین اواخر، آن را به عنوان یک اثر ثبتشده ملی معرفی میکردند.
تصاویر منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که کلیسا در ماههای اخیر متروکه بوده و برای بازدید عمومی مورد استفاده قرار نمیگرفت؛ وضعیتی که بسیاری از فعالان حقوق اقلیتهای دینی آن را بازتاب محدودیتهای گستردهتر علیه فعالیت کلیساهای پروتستان در ایران میدانند.
این کلیسا همچنین یادآور نقش تاریخی جامعه انجیلی در توسعه خدمات اجتماعی و درمانی در مشهد بود. از جمله مهمترین میراث این جامعه، مشارکت در تاسیس بیمارستان آمریکایی مشهد بود؛ مرکزی که از نخستین نهادهای درمانی مدرن در این شهر محسوب میشد و در شکلگیری زیرساختهای پزشکی منطقه نقش داشت.
تخریب کلیسای انجیلی مشهد در شرایطی رخ میدهد که طی چهار دهه گذشته، شمار قابل توجهی از املاک، مدارس، مراکز درمانی و عبادتگاههای متعلق به جوامع مسیحی در ایران یا مصادره شدهاند، یا تغییر کاربری دادهاند و یا به تدریج از دسترس جامعه مسیحی خارج شدهاند. ناظران امور اقلیتهای دینی معتقدند نابودی یا تعطیلی چنین بناهایی تنها از میان رفتن چند ساختمان نیست، بلکه بخشی از تاریخ حضور مسیحیان در ایران را نیز تهدید میکند.
تا زمان تنظیم این گزارش، هیچ توضیح رسمی درباره مجوز، علت یا مسئولیت تخریب این اثر تاریخی منتشر نشده است. این در حالی است که از بین رفتن یک بنای ثبتشده ملی، به طور طبیعی انتظار پاسخگویی فوری نهادهای مسئول در حوزه میراث فرهنگی و حفاظت از آثار تاریخی را به همراه دارد؛ پاسخی که تاکنون ارائه نشده است.
برای این گزارش، ترکیبی از هشتگهای فارسی و انگلیسی که هم جنبه خبری داشته باشند و هم برای مخاطبان مسیحی، حقوق بشری و میراث فرهنگی قابل استفاده باشند:
