15 dagen verzet in Qezelhesarak; staking van ter dood veroordeelde gevangenen tegen eindeloze uitvoering van doodsvonnissen

In een van de langste collectieve protesten van gevangenen in recent jaren hebben gevangenen van unit twee van gevangenis Qezelhesarak in Karaj voor de vijftiende achtereenvolgende dag via voedselweigering en bezetting van hun cel geëist dat de executie van doodsvonnissen wordt stopgezet. Deze protesten vinden plaats in een situatie waarin de bezorgdheid over het lot van tientallen ter dood veroordeelde gevangenen en de transparantie van gerechtelijke procedures in Iran is toegenomen.

Het protest van gevangenen in unit twee van gevangenis Qezelhesarak is niet slechts een beroepsmatig protest of beperkt tot omstandigheden in de gevangenis; het heeft opnieuw de bredere kwestie van het gebruik van doodstraf in Iran in het middelpunt van de aandacht geplaatst.

Volgens rapporten van mensenrechtenorganisaties hebben gevangenen in deze unit sinds eind juli een staking en bezetting gevoerd in protest tegen de overplaatsing van enkele ter dood veroordeelde gevangenen naar isolatiecellen en uit angst voor imminent uit te voeren doodsvonnissen. Zij eisen dat de executie van doodsvonnissen wordt stopgezet totdat de zaken opnieuw worden beoordeeld en de relevante wetten worden gewijzigd.

Het voortduren van dit protest voor meer dan twee weken toont aan hoe diep de bezorgdheid is van gevangenen die geloven dat sommige doodsvonnissen zonder voldoende onderzoek van de zaaksomstandigheden en mogelijkheid van herziening zijn uitgesproken.

Gevangenis Qezelhesarak in Karaj is in de afgelopen jaren een van de belangrijkste executiecentra in Iran geweest; met name in zaken die verband houden met drugsmisdrijven. Mensenrechtenorganisaties hebben herhaaldelijk gewaarschuwd voor het hoge aantal executies op dit gebied en voor de noodzaak van hervorming van de gerechtelijke benadering van de Islamitische Republiek.

Critici stellen dat veel verdachten in drugszaken uit arme lagen van de samenleving afkomstig zijn, en dat in sommige gevallen hun rol, mate van betrokkenheid en persoonlijke omstandigheden een nauwkeuriger onderzoek behoeven. Echter, eenmaal een doodvonnis uitgevoerd, blijft geen gelegenheid voor herstel van een mogelijke fout.

In de afgelopen dagen heeft de overplaatsing van veel gevangenen van unit twee van Qezelhesarak naar andere afdelingen de bezorgdheid van families en mensenrechtenactivisten vergroot. Volgens gepubliceerde rapporten zullen na deze verplaatsingen nog steeds aanzienlijke aantallen ter dood veroordeelde gevangenen in deze unit blijven.

Het ontbreken van officiële uitleg over de reden voor deze overplaatsingen heeft ertoe geleid dat sommige families en mensenrechtenactivisten de mogelijkheid opperen van snellere executies.

Het huidige protest ontstond terwijl gevangenen uit dezelfde unit eerder ook staking hadden gevoerd in protest tegen executies. Na die protesten hadden gerechtelijke autoriteiten beloofd dat de uitvoering van sommige vonnissen zou worden stopgezet en dat heronderzoek van zaken mogelijk zou worden gemaakt. Vanuit het perspectief van de protesterende gevangenen echter toont het voortduren van het executieproces aan dat deze beloften het verloren vertrouwen niet hebben kunnen herstellen.

Het kernprobleem is nu niet alleen het stoppen van enkele bepaalde vonnissen, maar een grotere vraag over het algehele beleid van doodstrafgebruik in Iran is gesteld: is het doel van straf het uitvoeren van gerechtigheid of het creëren van angst en sociale afschrikking?

Internationale mensenrechteninstanties hebben in recent jaren herhaaldelijk gewaarschuwd voor de toename van executies in Iran. Deze instanties eisen naleving van normen voor eerlijk proces, toegang van verdachten tot onafhankelijke advocaten en voorkoming van onherroepelijke vonnissen in zaken waarbij onduidelijkheid over de behandelingsprocedure bestaat.

De staking van gevangenen in Qezelhesarak is inmiddels een symbool geworden van protest tegen het doodstrafbeleid in Iran; een protest dat begon achter de gevangenismuren, maar vragen stelt die verder reiken dan één gevangenenunit: over de waarde van mensenleven, het recht op een eerlijk proces en de verantwoordelijkheid van regeringen bij het gebruik van strafmacht.